Słownik ojczyzny polszczyzny  - Jan Miodek - ebook

Słownik ojczyzny polszczyzny - ebook

Jan Miodek

(0)
Wydawca: Europa Kategoria: Literatura faktu, reportaże, biografie Język: polski Rok wydania: 2006

Książka zabezpieczona watermarkiem. Przeczytasz ją na:

komputerze EPUB
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

– zawiera wnikliwe i błyskotliwe komentarze odautorskie najpopularniejszego z polskich językoznawców
– przytacza wymowę, odmianę i etymologię przeszło 2000 wyrazów
– wyjaśnia wątpliwości poprawnościowe
– tłumaczy błędy i przyczyny ich powstawania
– zawiera najnowsze i modne słownictwo
– omawia zagadnienia gramatyczne, ortograficzne i stylistyczne
– objaśnia wyrazy sprawiające kłopot
– kształtuje świadomość językową









Jan Miodek

SŁOWNIK OJCZYZNY POLSZCZYZNY

Opracowanie
Monika Zaśko-Zielińska
Tomasz Piekot

Wydawnictwo EUROPA

Wydanie trzecie 2007


Od Autora


W listopadzie 1968 roku ukazał się we wrocławskim „Słowie Polskim" pierwszy mój odcinek Rzeczy o języku cotygodniowej rubryki poświęconej najważniejszym zjawiskom współczesnej i historycznej polszczyzny oraz problemom poprawnościowym. Do dziś uzbierało się tych artykułów prawie 1700 i powstało z nich 6 książek. Co najważniejsze zaś – publicystyczna współpraca z wrocławskim dziennikiem ukształtowała charakter mojej działalności zawodowej, w której obowiązkom uniwersyteckiego nauczyciela akademickiego zawsze towarzyszyła nieustająca praca popularyzatorska.

Jeden z odczytowych szlaków zaprowadził mnie w styczniu 1987 roku do Świdnicy na Święto Słowa, którego reżyser – Władysław Tomasz Stecewicz z 2 Programu Telewizji Polskiej – zaproponował mi prowadzenie cyklicznej audycji pt. Ojczyzna polszczyzna. Tak się zaczęła moja przygoda z telewizją, od połowy lat 90. dopełniona codwutygodniowym programem na żywo, emitowanym przez Telewizję Wrocław, a zatytułowanym Profesor Miodek odpowiada. Nie mogę też nie wspomnieć o stałym medialnym kontakcie ze słuchaczami Polskiego Radia we Wrocławiu i w Opolu oraz o wieloletniej comiesięcznej obecności na łamach „Wiedzy i Życia".

Wszystkie te okoliczności sprawiły, że już dość dawno temu w redakcji językowej wydawnictwa Ossolineum myślano o jakimś Dużym Miodku, jak się potocznie mówiło, scalającym w jednej obszernej edycji cały mój dotychczasowy dorobek w zakresie szeroko pojętej kultury języka. Ale dopiero mgr Elżbieta Bereza-Banach – najbliższa instytutowa współpracownica – wymyśliła ostateczną formułę takiego przedsięwzięcia, nawiązującą w pewnym stopniu do Słownika wyrazów kłopotliwych Mirosława Bańki i Marii Krajewskiej z roku 1994: niech to będzie sporządzone w układzie hasłowym słownikowe kompendium najważniejszych normatywnych ustaleń i towarzyszących im komentarzy zaczerpniętych ze wszystkich moich książek o charakterze poradnikowym. Pomysł spodobał się jeszcze jednej instytutowej koleżance – prof. Irenie Kamińskiej-Szmaj, a wrocławskie Wydawnictwo Europa zgodziło się na zrealizowanie całego przedsięwzięcia. Ogromny trud jego redakcyjnego przygotowania i opracowania podjęło się natomiast dwoje moich wychowanków z wrocławskiej polonistyki – dr Monika Zaśko-Zielińska i mgr Tomasz Piekot.

Tym wymienionym z imienia i nazwiska osobom winien jestem wdzięczność szczególną. Słowa równie serdecznej podzięki kieruję także do Wydawnictwa Europa, do jego Dyrektora oraz sztabu pracowników i współpracowników. Ich zawodowe kompetencje oraz wyjątkowa operatywność doprowadziły do szybkiego sfinalizowania naszej wspólnej pracy.

Nadaliśmy jej tytuł SŁOWNIK OJCZYZNY POLSZCZYZNY – chyba najlepszy z możliwych, bo z jednej strony informujący Czytelników o charakterze i kompozycji dzieła, z drugiej zaś nawiązujący do programu telewizyjnego, który w społecznym odbiorze najsilniej z moją osobą jest kojarzony. Mogę przecież o tym programie powiedzieć – jak i o oddawanym do rąk Czytelników słowniku, że jest również syntezą mego wieloletniego zawodowego zanurzenia w przebogatym nurcie zjawisk języka polskiego.


Jan Miodek








Wprowadzenie


Założenia metodologiczne


Słownik OJCZYZNY POLSZCZYZNY z całą pewnością nie jest pozycją typową w polskiej leksykografii. Przede wszystkim – to słownik autorski, a jego budowa i charakter w znacznym stopniu wynikają z koncepcji popularyzowania wiedzy o języku, która wyłania się z licznych opracowań Jana Miodka. Niniejszą publikację należy więc postrzegać raczej jako książkę o świadomości językowej niż jako zbiór reguł i zaleceń normatywnych. W efekcie Czytelnik dostaje do ręki słownik składający się z przystępnych i wyczerpujących odpowiedzi na ważne i trudne pytania dotyczące współczesnej polszczyzny. Słownik ten ma swojego narratora posługującego się wyrazistym stylem, określoną wrażliwością językową, narratora o zdecydowanych poglądach na to, co w języku poprawne, piękne i skuteczne. I właśnie połączenie cech tradycyjnego słownika i ciekawego, rozbudowanego, wyczerpującego komentarza odautorskiego jest największą wartością tej książki.


Zawartość słownika


Przedmiotem opisu słownika stały się wyrazy, które intrygują użytkowników języka, sprawiają im trudności bądź zaskakują czy denerwują w wypowiedziach innych osób. Najlepszym potwierdzeniem tych potrzeb są listy przysyłane od wielu lat do profesora Jana Miodka. To właśnie owa korespondencja w dużym stopniu wpłynęła na dobór słownikowych haseł. Najczęściej powtarzające się pytania dotyczą nie tylko kwestii poprawnościowych, ale także słów wyznaczających bliższą i dalszą przestrzeń prywatnego życia każdego człowieka. Są to imiona, nazwiska, nazwy miast, wsi, rzek czy gór. Ciekawość budzą także dzieje wyrazów, ich pochodzenie oraz zmiany znaczeń. Niepokój czy zadziwienie wywołują też słowa nowe i modne, które dopiero od niedawna zyskały sobie status językowej obecności. Użytkowników języka często zastanawiają również brzmieniowe podobieństwa wyrazów, ich przyczyny i konsekwencje. Ponadto słownik ten zawiera omówienie najważniejszych cząstek słowotwórczych, co ułatwi skuteczniejsze wyjaśnienie praw językowych oraz ukazanie omawianych zagadnień z perspektywy tego, co w języku regularne, powtarzalne i systemowe.


Budowa artykułu hasłowego


Poszczególne artykuły hasłowe składają się z kilku części. Maksymalny wzorzec opisu zawiera informacje na temat wymowy, znaczenia, odmiany, etymologii, pokrewieństwa, w jakie wchodzi omawiana jednostka, obszernych wyjaśnień w formie komentarza, uwag stylistycznych oraz frazeologii związanej z wyrazem hasłowym. Chcieliśmy, aby każde hasło miało w miarę niezależny charakter, dlatego świadomie zdecydowaliśmy się na powtórzenia w obrębie komentarzy czy uwag stylistycznych dla niektórych grup haseł. Sądzimy bowiem, że ważniejsze jest zachowanie wyrazistego, ekspresywnego i sugestywnego wywodu autora niż usilne dążenie do powierzchniowej różnorodności.



Elementy artykułu hasłowego


WYRAZ HASŁOWY Wyróżniony jest innym krojem i wielkością pisma, a w obrębie całego artykułu hasłowego – kursywą (oko, dwoje, przekonywać). Wyrazy te zapisywane są małą literą, chyba że jest to nazwa własna (np. Alpy, An- na, Caritas). Wszystkie hasła ułożone są w porządku alfabetycznym.


WYMOWA Podawana jest w nawiasie kwadratowym. Do zapisu wymowy wykorzystano alfabet polski z nielicznymi uzupełnieniami, np.:

zając [zajonc],

żołądź [żołońdź],

dioda [djoda],

Elbląg [Elblo?g],

Australia [Au-stralja],

Anna [An-na],

Zanussi [Zanuss-i],

Maupassant [Mopasą] na końcu a nosowe, takie jak np. w wyrazach awans, kwadrans, pasjans wymawianych awąs, kwadrąs, pasjąs.

Sylaba akcentowana zaznaczona jest czcionką pogrubioną, np. [prezydent]. Formy równorzędne połączone są spójnikami lub, albo, np. [Czikago] albo [Szikago]. Słownik podaje też informacje na temat wariantów wymowy, np.:

trzeba

Wymowa staranna [tszeba], swobodna [czszeba], nie: [czeba].


Czasami informacje tego typu mają formę dłuższego omówienia, np.:

żywić

Akcent w formach czasu przeszłego żywiliśmy, żywiliście pada zgodnie z normą wzorcową na sylabę trzecią od końca, a więc [żywiliśmy]. W trybie przypuszczającym akcentujemy natomiast sylabę czwartą od końca: [żywilibyśmy].


Wymowa najczęściej dotyczy wyrazu hasłowego, np. [lek-ki], ale także jego form fleksyjnych, np. [szyja], [szyji] lub połączeń z innymi wyrazami, np. [spode łba], [we mnie]. W Słowniku znajdziemy też przykłady błędnej wymowy, poprzedzone przez formy poprawne, np. [Gwatemala], nie: [Guatemala].


DEFINICJA Ma przede wszystkim uzmysłowić użytkownikowi słownika podstawowe znaczenia opisywanych wyrazów oraz te, do których odnoszą się objaśnienia zawarte w komentarzu czy w uwagach stylistycznych. Staraliśmy się unikać skomplikowanych definicji o charakterze encyklopedycznym. W niektórych artykułach hasłowych definicje uzupełnione są przykładami użyć objaśnianych wyrazów, np.:

i Spójnik najczęściej równoważny oraz. Spaja zdania łączne: Tego lata wyjeżdżał w góry i spędzał czas nad morzem.


W definicjach czasowników znajdziemy też podane w nawiasach schematy składniowe, np.:

wyrabiać się

Czasownik ten ma kilka znaczeń, m.in.: 'nabierać doświadczenia, ogłady' (ktoś wyrabia się w czymś), 'zdarzać się, dziać się' (coś wyrabia się gdzieś). • Ostatnio upowszechnia się też znaczenie potoczne 'zdążać ze wszystkim' (ktoś wyrabia się z czymś).


INF. GRAMATYCZNE Wszystkie formy fleksyjne wyróżnione są kursywą. Dla ułatwienia lektury zrezygnowano z używania większości skrótów oprócz nazw przypadków (M. – mianownik, D. – dopełniacz, C. – celownik, B. – biernik, N. – narzędnik, Msc. – miejscownik, W. – wołacz) oraz liczby (lmn – liczba mnoga). Jeśli wyraz jest nieodmienny, to taka informacja także odnotowana jest bez użycia skrótów. Podobnie pełne wyrazy informują, że jakaś forma jest rzadka czy potoczna. Informacje gramatyczne dla poszczególnych części mowy opracowane zostały w następujący sposób:


Rzeczownik wyraz hasłowy ma z reguły formę mianownika liczby pojedynczej. W informacjach gramatycznych znajdziemy formę dopełniacza liczby pojedynczej oraz trudniejsze formy innych przypadków, np.:

żona D. żony, C. Msc. żonie; lmn D. żon.

Czasownik wyraz hasłowy ma postać bezokolicznika. Podawane informacje gramatyczne to: aspekt (dokonany, niedokonany); pierwsza, druga i trzecia osoba liczby pojedynczej; druga osoba trybu rozkazującego; trzecia osoba liczby pojedynczej czasu przeszłego, np.:

zdejmować

Zdejmować to czasownik w formie niedokonanej. Odmiana – zdejmuję, zdejmujesz, zdejmuje, zdejmuj, zdejmował. • Forma dokonana to zdjąć. Odmiana: zdejmę, zdejmiesz, zdejmie, zdejmij, zdjął.

Przymiotnik wyraz hasłowy ma postać mianownika rodzaju męskiego. W informacjach gramatycznych podawany jest mianownik liczby mnogiej rodzaju męskoosobowego i stopień wyższy, np.:

adekwatny

Lmn M. adekwatni. • Stopień wyższy – adekwatniejszy albo bardziej adekwatny.

Liczebnik wyraz hasłowy ma postać mianownika (dla liczebników porządkowych jest to rodzaj męski). W informacji gramatycznej znajdziemy formy męskoosobowe oraz przykłady ich użycia, np.:

piętnaście

W mianowniku oprócz formy piętnaście mamy także piętnastu, gdy liczebnik tworzy podmiot wraz z rzeczownikiem męskoosobowym – piętnastu mężczyzn; D. C. Msc. piętnastu; B. piętnaście (piętnaście krzeseł), piętnastu (piętnastu mężczyzn); N. piętnastu lub piętnastoma.


Liczebniki typu tysiąc czy milion opisane są jak rzeczowniki.

Zaimek wyraz hasłowy ma postać mianownika rodzaju męskiego. W informacjach gramatycznych znajdziemy wszystkie trudniejsze formy fleksyjne. Wskazówki gramatyczne dla zaimków względnych mówią też o tym, jakie typy zdań zaimki te spajają, np.:

kto

Kto wprowadza zdania podrzędne. D. kogo, C. komu, N. Msc. kim.

Spójnik – należy do nieodmiennych części mowy. Jego funkcja polega na łączeniu różnych typów zdań lub ich części, np.:

a

A łączy zdania współrzędnie złożone lub grupy wyrazów w obrębie zdania pojedynczego.

Przyimek – należy do nieodmiennych części mowy. W połączeniach z innymi wyrazami wymaga użycia określonych przypadków, np.:

dzięki

Przyimek dzięki łączy się z rzeczownikiem w celowniku – dzięki komu, czemu.


ETYMOLOGIA To element artykułu hasłowego, w którym można znaleźć podstawowe informacje o pochodzeniu wyrazu, a zwłaszcza o jego podstawie słowotwórczej, np.:

ziemianin

Forma ziemianin pochodzi od rzeczownika ziemia.


Często też w tym miejscu może się pojawić rozbudowany fragment, szczegółowo omawiający pochodzenie danej formacji, tło historyczne, pierwotne znaczenie, a także – co jest istotne w wypadku zapożyczeń – informacja o języku, z którego polszczyzna daną formę przejęła, np.:

wigilia

Łaciński wyraz wigilia znaczył tyle co 'straż nocna, czas straży, czuwanie'. Jeszcze w Beniowskim pisał Słowacki: Tej samej nocy jedni pastuszkowie w poleskiej puszczy swą wigilią nocną odprawowali. Starożytni Rzymianie dzielili noc na 4 odcinki, czyli wigilie, licząc zwykle od 6 po południu do 6 rano. Zmiana straży następowała co 3 godziny, stąd też historyczne znaczenie wigilii: 'część nocy równa trzem godzinom'. Kościół katolicki przeniósł łacińską nazwę na nabożeństwo odprawiane nocą w przeddzień świąt uroczystych.


RODZINA WYRAZÓW Ukazuje pokrewieństwa omawianych słów. Ułatwi to wykorzystanie zaleceń poprawnościowych i porad stylistycznych w wypadku podobnych problemów z formami pokrewnymi. W obrębie rodziny wyrazów umieszczone zostały także rozszerzone postacie cząstek słowotwórczych, np.:

świat

Z wyrazem świat spokrewnione są formy: światowy (światowe życie), światek (światek przestępczy), światowiec, światowość, zaświaty.

-nia

Rozszerzone postacie tego formantu to -alnia, -arnia, -ownia.


KOMENTARZ Jest bardzo ważną częścią artykułu hasłowego. W komentarzu profesor Jan Miodek wyjaśnia przyczyny powstawania błędów językowych, przywołuje językową przeszłość omawianych zagadnień, a także uzasadnia swoje normatywne zalecenia. W tym miejscu znajdziemy wszelkie obszerniejsze wyjaśnienia związane z wyrazem hasłowym. Mogą one dotyczyć informacji podanych w innych częściach artykułu, a więc wymowy, znaczenia wyrazów, ich odmiany, etymologii, poprawności frazeologicznej. W komentarzu zamieszczane są również uwagi na temat ortografii, interpunkcji czy skrótów odpowiadających omawianej formie. Poszczególne zagadnienia oddzielone są znakiem •.


UWAGI STYLISTYCZNE To zasadniczy element wielu artykułów hasłowych. Znaleźć w nim można przydatne porady, sugestie i zalecenia dotyczące zachowań stylistycznych. Oddzielenie tych uwag od Komentarza jest o tyle ważne, że uświadamia nam odrębność poprawności gramatycznej (fleksyjnej, składniowej itp.) i stylistycznej. Ta ostatnia polega przecież na trudnej sztuce orientowania się w typie kontaktu nadawczo-odbiorczego, sytuacji komunikacyjnej, a także – na znajomości stylowych odmian współczesnej polszczyzny. Na tym poziomie języka zalecenia poprawnościowe koncentrują się z jednej strony na problemach związanych z nadużywaniem stylu potocznego w sytuacjach neutralnych czy oficjalnych i – z drugiej strony – na niedopuszczalnym w codziennej komunikacji używaniu form książkowych czy konstrukcji pochodzących ze stylu urzędowo-administracyjnego, np.:

małżonka

Nadużywanie rzeczowników małżonek i małżonka to przejaw znacznego rozchwiania norm stylistycznych współczesnej polszczyzny, braku wyczucia, po jaką formę sięgnąć w danej sytuacji życiowej. Nasze wyrazy to przecież bardzo oficjalne, najdalsze od potocznego, codziennego użycia nazwanie męża i żony, stosowane przeważnie w protokołach dyplomatycznych, w komunikatach prasowych (np. prezydent z małżonką). Można jeszcze przesłać ukłony, pozdrowienia dla małżonki, jeśli z kimś, kogo prosimy o przekazanie tychże słów, łączą nas tylko oficjalne stosunki towarzyskie (np. w relacjach szef – podwładny), albo jest to osoba dużo starsza od nas. Określanie własnej żony mianem małżonki jest doprawdy irytującym błędem stylistycznym.

dywagować

Dywagować, dywagacje to formy charakterystyczne dla stylu oficjalnego i książkowego, dlatego w codziennej komunikacji lepiej mówić o odchodzeniu od tematu, pisaniu nie na temat czy o przydługich rozważaniach.

Często też Uwagi stylistyczne dotyczą tego, co ważne dla każdego Polaka dbającego o piękno własnej mowy, a mianowicie – bogactwa synonimów i unikania słów modnych i natrętnych.


FRAZEOLOGIA Większość haseł zawiera też przykłady najbardziej znanych i typowych związków frazeologicznych. Chodziło tu zwłaszcza o konstrukcje tradycyjne i najstabilniejsze (frazeologizmy, przysłowia), przy czym listę takich frazeologizmów uzupełnialiśmy często połączeniami najnowszymi i najpopularniejszymi, jak tytuły i fragmenty piosenek, cytaty z literatury, sentencje, prasowe nagłówki, aforyzmy i inne „skrzydlate słowa". Czasem passus dotyczący frazeologii przybiera kształt dość obszernego komentarza, np.:

czas czas – lekarz zła • czas to pieniądz • czas pożera rzeczy • czas ucieka, życie mija • duch czasu • ząb czasu • znak czasu • czasy pogardy • inne czasy, inni ludzie • minione czasy • o czasy, o obyczaje! • coś jest kwestią czasuszkoda czasu i atłasucoś jest na czasiecoś nie jest na czasiekomu w drogę, temu czas. • Czas jest głównym elementem tytułów wielu znanych powieści: Podróży do źródeł czasu Carpentiera, W poszukiwaniu straconego czasu Prousta, Odmian czasu Butora, Wehikułu czasu Wellsa.


ODSYŁACZ Dzięki przejrzystemu systemowi odsyłaczy czytelnik może poszerzyć swoją wiedzę o informacje dodatkowe, zawarte w innych hasłach,

a jednocześnie przydatne do pełniejszego zrozumienia omawianych zagadnień. W słowniku zamieszczono dwa rodzaje takich odsyłaczy:

zob. (zobacz) – skrót ten pojawia się tylko przy wyrazach hasłowych, których omówienia należy szukać w innym miejscu słownika – najczęściej są to czasownikowe formy dokonane, opisywane zawsze przy formach niedokonanych, np.: wyasygnować zob. asygnować, lub formacje słowotwórczo spokrewnione z innymi wyrazami, np.: celebra zob. celebrować.

Zob. też (zobacz też) – skrót ten informuje, że omówienie części problemów dotyczących danego hasła znaleźć można w innym miejscu Słownika. I tak na przykład umieszczony po haśle odsyłacz Zob. też litera daje czytelnikowi możliwość wzbogacenia wiedzy o informacje na temat połączenia pisać dużą literą.

W obrębie niektórych haseł można też zauważyć skrót por. (porównaj). Nie odsyła on czytelników do konkretnego miejsca w tej książce. Wprowadza natomiast wyrazy lub formy analogiczne, które pozwalają ukazać omawiane zagadnienie w nieco szerszym kontekście. Najczęściej skrót por. poprzedza innojęzyczne odpowiedniki form rodzimych, np.:

nadwerężać

Nadwerężać to siedemnastowieczne ruskie zapożyczenie. Por. rus. wiered 'wrzód',


a także inne wyrazy, których przywołanie ułatwi zrozumienie opisywanego zagadnienia, np.:

głos

Para głos wołającego na puszczy – ... na pustyni zawiera elementy, które w wyobraźni współczesnego Polaka stoją na skojarzeniowych antypodach: puszcza 'dziewiczy, pierwotny, nieprzebyty las', pustynia 'piaszczysty obszar pozbawiony przejawów życia'; puszcza synonim samej gęstwiny, pustynia przestrzenny bezkres (por. chociażby W pustyni i w puszczy H. Sienkiewicza).


Monika Zaśko-Zielińska i Tomasz Piekot








Wybrane pozycje bibliograficzne


Bańko M., Krajewska M., Słownik wyrazów kłopotliwych, Warszawa 1994. Buttler D., Kurkowska H., Satkiewicz H., Kultura języka polskiego. Zagadnienia poprawności gramatycznej, Warszawa 1971.

Buttler D., Kurkowska H., Satkiewicz H., Kultura języka polskiego. Zagadnienia poprawności leksykalnej, Warszawa 1982.

Inny słownik języka polskiego, pod red. M. Bańki, Warszawa 2000. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985. Kopaliński W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1988.

Markiewicz H., Romanowski A., Skrzydlate słowa, Warszawa 1990. Markiewicz H., Romanowski A., Skrzydlate słowa. Seria druga, Warszawa 1998.

Miodek J., Rzecz o języku. Szkice o współczesnej polszczyźnie, Wrocław 1983. Miodek J., Odpowiednie dać rzeczy słowo. Szkice o współczesnej polszczyźnie, Wrocław 1987.

Miodek J., Przez lata ze „Słowem Polskim", Wrocław 1991. Miodek J., O języku do kamery, Rzeszów 1992.

Miodek J., Jaka jesteś, polszczyzno?, Wrocław 1996.

Miodek J., Rozmyślajcie nad mową!, Warszawa 1998.

Nowy słownik ortograficzny PWN, pod red. E. Polańskiego, Warszawa 1997. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, pod red. A. Markowskiego, Warszawa 1999.

Praktyczny słownik poprawnej polszczyzny nie tylko dla młodzieży, pod red. A. Markowskiego, Warszawa 1995.

Skorupka S., Słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1985. Słownik języka polskiego PWN, pod red. M. Szymczaka, Warszawa 1999. Słownik języka polskiego. Suplement, pod red. M. Bańki, M. Krajewskiej, E. Sobol, Warszawa 1992.

Słownik poprawnej polszczyzny PWN, pod red. W. Doroszewskiego i H. Kurkowskiej, Warszawa 1973.


Wykaz skrótów

ang. – angielski

B. – biernik

białorus. – białoruski

bułg. – bułgarski

C. – celownik

czes. – czeski

czyt. – czytaj

D. – dopełniacz

franc. – francuski

gr. – grecki

hebr. – hebrajski

lmn – liczba mnoga

lp – liczba pojedyncza

łac. – łacina

maced. – macedoński

mołd. – mołdawski

Msc. – miejscownik

N. – narzędnik

niem. – niemiecki

pol. – polski

por. – porównaj

red. – redakcja

ros. – rosyjski

rus. – ruski

serb. – serbski

słowac. – słowacki

słoweń. – słoweński

ukr. – ukraiński

węg. – węgierski

wł. – włoski

zob. – zobacz


A





a


DEFINICJA Spójnik najczęściej równoważny spójnikom i (w zdaniach łącznych), ale (w zdaniach przeciwstawnych), np. Obrady już trwały, a prelegenci odczytywali swoje referaty; Rodzina siedziała przy świątecznym stole, a nikt ze sobą nie chciał rozmawiać.


INF. GRAMATYCZNE A łączy zdania współrzędnie złożone lub grupy wyrazów w obrębie zdania pojedynczego.


KOMENTARZ Obserwacja rozmaitego typu tekstów pisanych pozwala stwierdzić, że szczególnie feralnym spójnikiem, wokół którego aż roi się od potknięć przecinkowych, jest a. Warto mu się więc przyjrzeć pod kątem zasad przestankowania, zwłaszcza że są one zupełnie proste. Wystarczy sobie tylko uświadomić, przed jakim a przecinka nie wolno stawiać. Tę negatywną regułę wyczerpują trzy główne modele zdań. Pamiętajmy – po pierwsze – o bezprzecinkowych, często używanych konstrukcjach typu między tobą a mną nic nie było; Opole leży między Wrocławiem a Katowicami; między Odrą a Wisłą. Widzimy, że jeśli mamy w tekście słowo między, wtedy przed a nie stawia się przecinka. O drugim typie bezprzecinkowym powinni pamiętać przede wszystkim dziennikarze, bo głównie oni są autorami charakterystycznych nagłówkowych wypowiedzeń – takich jak: Watykan a Polska, Helsinki a sprawa odprężenia itp. Trzeci bezprzecinkowy model reprezentują takie połączenia, jak: książka piękna a wzruszająca; widok groźny a piękny itp. (to a znaczy tu tyle co 'i jednocześnie'). Wyczerpawszy listę bezprzecinkowych konstrukcji składniowych, można powiedzieć, że w pozostałych wypadkach przed a zawsze należy postawić przecinek i że – procentowo ujmując – częściej występują takie właśnie zdania, np. My zostaniemy w domu, a wy pojedziecie na wycieczkę; Jurek je kolację, a Zosia poszła już spać (spójnik a w funkcji przeciwstawnego wskaźnika zespolenia). By nie mnożyć przykładów, podsumujmy: spójnik a z reguły wymaga obecności przecinka, a tylko przytoczone trzy modele składniowe są połączeniami z interpunkcją zerową.


UWAGI STYLISTYCZNE Trzeba przyznać, że nawet małe słówka, jakimi są spójniki (w rozbiorze składniowym nazywane wskaźnikami zespolenia), mogą stać się przedmiotem rozterki poprawnościowej. Bo też są one istotnymi wyznacznikami stylu danej wypowiedzi. Konstrukcje typu kobieta młoda

a piękna; człowiek dobry a bogobojny raczej nie powinny pojawiać się w sytuacjach potocznych, są bowiem charakterystyczne dla stylu książkowego.



a-


DEFINICJA Przedrostek, który tworzy przymiotniki i rzeczowniki. Wskazuje brak jakiejś cechy, obojętność względem czegoś.


ETYMOLOGIA Cząstka ta pochodzi z języka greckiego.


RODZINA WYRAZÓW Rozszerzona postać przedrostka a- to an-.


KOMENTARZ Pierwotnie przedrostek ten dodawano tylko do formacji pochodzenia greckiego (np. alogiczny, aseksualny, agramatyzm), później tę zasadę przeniesiono na wszystkie wyrazy, np. astrefowość, atoniczny. • Przed samogłoskami cząstka ta przybiera rozszerzoną postać an-, np. analfabeta. • Należy zwrócić uwagę na różnice znaczeniowe między omawianą tu cząstką słowotwórczą a przedrostkiem anty-, np. apolityczny to 'obojętny pod względem politycznym', antypolityczny zaś to 'przeciwny polityce, zwalczający politykę'. • Przedrostek a- zapisujemy w wyrazach złożonych łącznie, np. alogiczny, aspołeczny, apolityczny, aseksualny, amoralny, asymetria.



absolutorium


WYMOWA [apsolutorium]


DEFINICJA Absolutorium to 'zatwierdzenie sprawozdania z działalności odchodzącego zarządu jakiejś organizacji' oraz 'ukończenie studiów bez uzyskania dyplomu'.


INF. GRAMATYCZNE Wyraz ten jest w liczbie pojedynczej nieodmienny; lmn M. absolutoria, D. absolutoriów.


ETYMOLOGIA W języku łacińskim absolutio to 'rozwiązanie', a absolvere 'rozwiązywać, uwalniać'.


KOMENTARZ Wybór nowych władz tej czy innej organizacji jest poprzedzony z reguły złożeniem sprawozdania ustępującego zarządu. Przyjęcie sprawozdania wyraża się udzieleniem absolutorium albo skwitowania. Proszę o wyjaśnienie, czy absolutorium i skwitowanie są formami to samo znaczącymi. Mój znajomy twierdzi, że „rozgrzeszeniem" z dotychczasowej działalności jest wyłącznie udzielenie absolutorium – pisze jeden z czytelników z Wrocławia. W wypowiedzi korespondenta daje o sobie znać tradycja językowa, za odczuciem jego znajomego stoją zwyczaje współczesnej polszczyzny. Kwitujemy was z takich szkół i nauczycieli – pisał XVIII-wieczny kaznodzieja Birkowski (czyli 'dziękujemy wam za takie szkoły i za takich nauczycieli', 'rezygnujemy z nich'). W przedwojennym Słowniku języka polskiego pod redakcją Tadeusza Lehra-Spławińskiego czytamy: kwitować – 'nie przyjmować czegoś, dziękować za coś' (kwituję cię z przyjaźni). Jeszcze powojenne wydania różnych słowników rejestrowały interesujące nas dziś znaczenie zwrotu (s)kwitować z czegoś – 'rezygnować z czegoś, zrzekać się czegoś' – z zastrzeżeniem jednak, że jest to forma przestarzała. Z nią należy niewątpliwie wiązać – nieznany mi zresztą bliżej – zwyczaj udzielania ustępującym władzom skwitowania. Znam tylko – jak i większość Polaków – zwyczaj udzielania absolutorium (z absolutorium 'zwolnienie'), polegający na zatwierdzeniu oraz uznaniu za prawidłową działalności członków jakiejś organizacji, komitetu itp. i zwolnieniu ich od zobowiązań i odpowiedzialności na rzecz nowo wybranych członków danego zarządu. Kwitować to w odczuciu współczesnych Polaków albo 'potwierdzać otrzymanie czegoś' (np. kwitować odbiór garderoby z pralni), albo 'odpowiadać, reagować na coś, zbywać coś czymś' (np. kwitować coś śmiechem, kwitować ukazanie się nowej książki milczeniem). Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka nie rejestruje już przytoczonego wyżej znaczenia 'zrezygnować z czegoś, zrzekać się czegoś'. Trzeba więc – podsumowując – powiedzieć: formą żywą, choć obcą, jest w polszczyźnie absolutorium, a (s)kwitowanie – używane synonimicznie – to archaizm, przechowywany w świadomości językowej niewielu Polaków.



aby


DEFINICJA Spójnik najczęściej równoważny żeby, by. Rozpoczyna zwykle zdania okolicznikowe celu: Zrobił to wszystko, aby uzyskać przebaczenie.


INF. GRAMATYCZNE Aby wprowadza zdania podrzędne.


KOMENTARZ Warto zawsze pamiętać o najważniejszym, składniowym kryterium polskiej interpunkcji, według którego przecinki należy stawiać na granicy zdań. Korzystając z tej zasady, postawimy jeden przecinek w wypowiedzeniu: Spieszyliśmy się, aby zdążyć na pociąg. W tym przykładzie zdanie aby zdążyć na pociąg wydzielone jest na początku przecinkiem, a na końcu kropką. Również jeden przecinek pojawi się w tym samym wypowiedzeniu, ale z odwróconym szykiem zdań: Aby zdążyć na pociąg, spieszyliśmy się. Tym razem początek zdania sygnalizuje duża litera: Aby…, a koniec – przecinek. Jeszcze inaczej będzie wyglądała interpunkcja nieco zmienionej postaci naszego wypowiedzenia: Maria i Anna, aby zdążyć na pociąg, spieszyły się. Teraz zdanie wprowadzone spójnikiem aby obustronnie zostało wydzielone przecinkami. Opisane przykłady pokazują, że nie wystarczy uczyć się reguł, które wskazują, przed jakimi spójnikami stawiamy przecinki – odwołując się do tego typu zasady, tylko jedno z analizowanych zdań zapisalibyśmy poprawnie pod względem interpunkcyjnym.


UWAGI STYLISTYCZNE Trzeba przyznać, że nawet małe słówka, jakimi są spójniki (w rozbiorze składniowym nazywane wskaźnikami zespolenia), mogą stać się przedmiotem rozterki poprawnościowej. Bo też są one istotnymi wyznacznikami stylu danej wypowiedzi. Spójniki aby i żeby pełnią te same funkcje składniowe, ale warto pamiętać, że aby ma bardziej oficjalny, książkowy charakter.

FRAZEOLOGIA aby-abyaby zbyć.


-acja


DEFINICJA Przyrostek, który najczęściej tworzy rzeczowniki od czasowników – są to nazwy czynności lub ich rezultatów.

KOMENTARZ W procesach przystosowujących wyrazy obcego pochodzenia do polskiego systemu językowego musi obowiązywać pewna konsekwencja. Oto polskiej serii administracja, admiracja, prowokacja odpowiadają łacińskie administratio, admiratio, provocatio. Cząstkę -acja można stosować tylko wtedy, gdy chcemy przyswoić wyrazy pochodzenia łacińsko-romańskiego. Błędne zatem są formy pielęgnacja i krępacja, gdyż rzeczowniki te pochodzą z języka niemieckiego (niem. pflegen, Krippe). W obu wypadkach należałoby utworzyć rzeczowniki pielęgnowanie i skrępowanie. • Rzeczowniki zakończone na -acja tworzymy najczęściej od czasowników, np. finalizować – finalizacja. • Wyrazy z cząstką -acja przybierają w dopełniaczu liczby pojedynczej i mnogiej taką samą końcówkę -acji. Jeszcze niedawno w tym przypadku – zwłaszcza wtedy, gdy chodziło o podkreślenie znaczenia mnogości – pojawiała się często, dziś już przestarzała, oboczna końcówka -acyj, np. nie będzie delegacyj.

• Przymiotniki pochodzące od omawianych tu konstrukcji tworzy się najczęściej za pomocą przyrostka -yjny, np. delegacjadelegacyjny.


-acz


DEFINICJA Przyrostek, który tworzy nazwy osobowych i nieosobowych wykonawców czynności, a także nazwy narzędzi i urządzeń.


KOMENTARZ Rzeczowniki zakończone na -acz można tworzyć jedynie od czasowników niedokonanych, mających najczęściej końcówkę -ać, np. badać – badacz, biegać – biegacz, migać – migacz, spinać – spinacz, spychać – spychacz. • W liczbie mnogiej w mianowniku rzeczowniki te przybierają wyłącznie końcówkę -e, w dopełniaczu zaś mogą pojawić się oboczne końcówki -y lub -ów, np. słuchaczy i słuchaczów.



aczkolwiek


DEFINICJA Spójnik najczęściej równoważny chociaż, mimo że. Rozpoczyna zdania o treści przeciwstawnej w stosunku do zdania nadrzędnego: Miał drogie ubranie, aczkolwiek trochę niestosowne.


INF. GRAMATYCZNE Aczkolwiek wprowadza zdania podrzędne.


KOMENTARZ Warto zawsze pamiętać o najważniejszym, składniowym kryterium polskiej interpunkcji, według którego przecinki należy stawiać na granicy zdań. Korzystając z tej zasady, postawimy jeden przecinek w wypowiedzeniu: Od wielu lat dobrze ją znała, aczkolwiek niezbyt często się widywały. W tym przykładzie zdanie aczkolwiek niezbyt często się widywały wydzielone jest na początku przecinkiem, a na końcu kropką. Również jeden przecinek pojawi się w tym samym wypowiedzeniu, ale z odwróconym szykiem zdań: Aczkolwiek niezbyt często się widywały, od wielu lat dobrze ją znała. Tym razem początek zdania sygnalizuje duża litera: Aczkolwiek…, a koniec – przecinek. Jeszcze inaczej będzie wyglądała interpunkcja nieco zmienionej postaci naszego wypowiedzenia: Maria i Anna, aczkolwiek niezbyt często się widywały, dobrze się znały. Teraz zdanie wprowadzone spójnikiem aczkolwiek obustronnie zostało wydzielone przecinkami. Opisane przykłady pokazują, że nie wystarczy uczyć się reguł, które wskazują, przed jakimi spójnikami stawiamy przecinki – odwołując się do tego typu zasady, tylko jedno z analizowanych zdań zapisalibyśmy poprawnie pod względem interpunkcyjnym.


UWAGI STYLISTYCZNE Trzeba przyznać, że nawet małe słówka, jakimi są spójniki (w rozbiorze składniowym nazywane wskaźnikami zespolenia), mogą stać się przedmiotem rozterki poprawnościowej. Bo są one istotnymi wyznacznikami stylu danej wypowiedzi. Spójnik aczkolwiek raczej nie powinien pojawiać się w sytuacjach potocznych, jest bowiem charakterystyczny dla wypowiedzi oficjalnych czy podniosłych.


Adam


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Adama, C. Adamowi, W. Adamie; lmn M. Adamowie, D. Adamów.


ETYMOLOGIA To imię pochodzenia hebrajskiego weszło do polszczyzny wraz z chrześcijaństwem. Adam dosłownie znaczy 'ludzie', a adamah 'ziemia'. Owa gra słów widoczna jest także w łacinie: homo 'człowiek' – humus 'ziemia'. Adama łączyć należy zapewne z sumeryjskim ada-mu 'ojciec mój' i akadyjskim admu 'dziecko'. • W innych językach: łac. Adamus, wł. Adamo, ang. i niem. Adam.


RODZINA WYRAZÓW Od Adama pochodzą zdrobnienia i spieszczenia Adaś, Adamek, a także formy żeńskie Adamina i Ada. • Od Adama wywodzą się nazwiska Adamus, Adamczak, Adamek, Adamik, Adamiuk, Adamiec, Adamowski, Adamski.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawne formy wołacza od imienia Adam i jego pochodnych to Adamie, Adasiu itd. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej (Adam) zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą – zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Kochany Adamie! • Zdrobniałe formy imienia Adam wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się dobrze znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwej kolejności imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Adam, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich. I tak – w wypadku Adama – kiedyś by się powiedziało: Adamostwo przyszli do nas na obiad (tzn. Adam z żoną). Dzisiaj częściej usłyszymy: Wieczorem przychodzą do nas Adamowie; Adasiowie podarowali nam ładny prezent (Adam i jego żona).

FRAZEOLOGIA krewny po Adamieod Adama i Ewy zaczynaćod czasów AdamaAdamowy strójgdy w dzień Adama i Ewy mróz i pięknie – zima wcześnie pękniena Adama i Ewy czas przyszyć cholewy.


adekwatny


WYMOWA [adekfatny]


DEFINICJA Przymiotnik adekwatny to 'zgodny z czymś, dokładnie czemuś odpowiadający'.

INF. GRAMATYCZNE Lmn M. adekwatni. • Stopień wyższy – adekwatniejszy albo bardziej adekwatny.


ETYMOLOGIA Adekwatny z łacińskiego adaequatus 'zrównany, dostosowany'.


RODZINA WYRAZÓW Z przymiotnikiem adekwatny spokrewnione są formy adekwatnie, adekwatność.


KOMENTARZ Definicja znaczeniowa wyrazu adekwatny, wyrażająca element konfrontacji czegoś z czymś, podpowiada niejako, jak używać tego słowa: musi ono wchodzić w związek składniowy z połączeniem do czegoś. Powiemy więc np., że opis był adekwatny do rzeczywistości, że wyraz twarzy był adekwatny do czyjegoś stanu ducha, że wypowiedź była adekwatna do czyjegoś stanu umysłowego itp., choć wszystkie wydawnictwa poprawnościowe – uznając ten przymiotnik za wyraz naukowy – zalecają, by w języku ogólnym posługiwać się konstrukcjami typu był z czymś zgodny, dokładnie czemuś odpowiadał. • Wszyscy chyba znają jeszcze ze szkoły ortograficzną formułę: cząstkę nie z przymiotnikami piszemy łącznie. Pamiętajmy jednak, że zalecenie to nie dotyczy przymiotników w stopniu wyższym i najwyższym. Piszemy więc nie najadekwatniejszy opis.


UWAGI STYLISTYCZNE Obce słowa są bardzo nęcące, dlatego wielu rodaków nie tylko nadużywa konstrukcji typu był adekwatny do czegoś, którym przynajmniej niczego nie można zarzucić formalnie, ale także coraz częściej używany jest przymiotnik adekwatny zamiast określeń: odpowiedni, dobry, przyjemny, mądry, słuszny, rozsądny. Nietrudno się domyślić, że gdy zachodzi potrzeba negatywnego ocenienia czegoś lub kogoś, użytkownicy języka posłużą się często określeniem nieadekwatny. Usłyszałem np. kiedyś w radiu: Chodzimy nieadekwatnie ubrani. Chodziło o to, że się źle, nieodpowiednio ubieramy, że nie umiemy dostosować ubioru do sytuacji życiowych, w jakich się znajdujemy. Jeśli będzie się utrwalać fascynacja tą formą, zaczniemy wkrótce mówić o adekwatnych artykułach, adekwatnych książkach, adekwatnych głosach w dyskusji itp., a nie o artykułach mądrych, książkach ciekawych czy rozsądnych głosach w dyskusji.



aero-


WYMOWA [aero-], nie: [areo-]


DEFINICJA Przedrostek, który tworzy przymiotniki i rzeczowniki treść wyrazów z cząstką aero- wiąże się z powietrzem lub lotnictwem.


ETYMOLOGIA Pochodzi z języka greckiego – aer, aeros 'powietrze'.


KOMENTARZ Gdybyśmy jako społeczeństwo lepiej znali łacinę i grekę, nie popełnialibyśmy tak wielu błędów. Na przykład nasi reporterzy radiowi i telewizyjni nie mówiliby wtedy – choćby przy okazji polskich sukcesów w sportach lotniczych – o areoklubach (z nagłosową cząstką areo– taką jak w wyrazie areopag – z greckiego Áreios págos 'wzgórze Aresa'). Przecież z greckiej formy podstawowej aer, dopełniacz aeros 'powietrze' każdy powinien wyprowadzić właściwą postać aeroklub, uzupełniającą szereg aerodrom, aerodynamika, aeronauta, aeroplan, aerostat itd. • Przedrostek aero- zapisujemy w wyrazach złożonych łącznie, np. aerobik, aerodynamiczny.



Afryka


WYMOWA [Afryka]


DEFINICJA Nazwa kontynentu.


INF. GRAMATYCZNE D. Afryki, C. Msc. Afryce, B. Afrykę.


ETYMOLOGIA Nazwa Afryka pochodzi od łacińskiej postaci nazwy Africa, którą Rzymianie określali podbite terytoria w północnej Afryce.


RODZINA WYRAZÓW Od Afryki pochodzą określenia mieszkańców tego kontynentu: Afrykanin, rzadko używane formy Afrykańczyk, Afrykanka, Afrykanie; Afrykaner, Afrykanerka, Afrykanerzy – określenia Burów; afrykaner, afrykanerka, afrykanerzy 'biali mieszkańcy Afryki, zwłaszcza Republiki Południowej Afryki'; afrykanistyka, afrykanizacja, afrykanizować, przymiotniki afrykański, afrykanerski.


KOMENTARZ Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu Afrykanin brzmi Afrykanów.

• Nazwy mieszkańców kontynentów piszemy zawsze dużą literą, np. Afrykanin, Afrykanka. • Przymiotniki utworzone – tak jak afrykański – od nazw geograficznych piszemy małą literą. Duża litera pojawia się tylko w nazwach własnych – Basen Afrykańsko-Antarktyczny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.


-ak


DEFINICJA Przyrostek, który tworzy rzeczowniki o wielu znaczeniach.


RODZINA WYRAZÓW Czasem pojawia się rozszerzona postać tego formantu – -aka, np. zawadiaka, rozrabiaka.


KOMENTARZ Za pomocą przyrostka -ak możemy utworzyć odczasownikowe nazwy narzędzi, przyrządów i urządzeń, np. nabieraćnabierak, cedzićcedzak. Podstawą tych nazw może być też rzeczownik, np. jarzynajarzyniak 'nóż do krojenia jarzyn'. Wyrazy kończące się na -ak to także nazwy osób – wykonawców czynności: pijak, śpiewak, żebrak. • Cząstka ta może tworzyć ekspresywne, najczęściej negatywne, nazwy osobowe związane z ludzkimi cechami fizycznymi lub psychicznymi, por. ważniak, ponurak, ciemniak. Podstawą tych nowych form są przymiotniki, najczęściej zakończone na -ny. • Cząstka -ak współtworzy też nazwy mieszkańców państw – Słowak, Austriak, regionów – Poznaniak, Krakowiak i niektórych miast – lubliniak, warszawiak. Te ostatnie jednak są potocznymi odpowiednikami określeń neutralnych na -anin – lublinianin, warszawianin. • Przyrostek -ak jest bardzo charakterystyczny dla Wielkopolski. Wystarczy przypomnieć chociażby typowo poznańskie nazwiska: Ratajczak, Wachowiak, Walkowiak, Marciniak, Majchrzak itp.


UWAGI STYLISTYCZNE Aby podkreślić silny emocjonalny stosunek do osób, o których mówimy, możemy posługiwać się w liczbie mnogiej końcówkami właściwymi rzeczownikom nieosobowym, np. dziwak – dziwaki, żebrakżebraki, ponurakponuraki (zamiast dziwacy, żebracy, ponuracy). • Przyrostek -ak może posłużyć do zastępowania dłuższych – a więc mało ekonomicznych – nazw dwuwyrazowych, złożonych z rzeczownika i przymiotnika. I tak liceum ogólnokształcące to ogólniak, dom poprawczy to poprawczak itp. Mimo że wyrazy te należą do potocznej odmiany polszczyzny i – z powodu ich ekspresywnego nacechowania – powinny być używane tylko w kontaktach nieoficjalnych, w szpitalach coraz częściej widzi się porodówki, a nie izby porodowe. O ogólniakach, podstawówkach i zawodówkach mówi się i pisze w środkach masowego przekazu bez obaw popełnienia błędu stylistycznego. W polszczyźnie zachodzi więc bardzo szybko proces stylistycznej neutralizacji omawianych tu form syntetycznych.



aktualny


WYMOWA [aktualny], nie: [aktułalny]


DEFINICJA Aktualny to 'będący na czasie, dotyczący współczesności, zachowujący ważność, obowiązujący w danej chwili'.

INF. GRAMATYCZNE Lmn M. aktualni. • Stopień wyższy – aktualniejszy.

ETYMOLOGIA Wyraz aktualny wywodzi się od łacińskiego actualis 'czynny'.


RODZINA WYRAZÓW Z przymiotnikiem aktualny spokrewnione są formy aktualnie, aktualność, aktualizować, aktualizacja.


KOMENTARZ Wszyscy chyba znają jeszcze ze szkoły ortograficzną formułę: cząstkę nie z przymiotnikami piszemy łącznie. Pamiętajmy jednak, że zalecenie to nie dotyczy przymiotników w stopniu wyższym i najwyższym. Piszemy więc nie najaktualniejszy przepis.


UWAGI STYLISTYCZNE Nadużywanie takiej czy innej konstrukcji zawsze prowadzi do ograniczenia wariantywności form, będącej miarą bogactwa systemu stylistycznego języka. Nieznośnie nadużywanym słowem, godzącym w wariantywność, jest właśnie przymiotnik aktualny (wraz z przysłówkiem aktualnie). Przyjrzyjmy się przykładom: Największym fałszem wystawy jest jej kontrast z wyglądem aktualnej ulicy; Stroją sobie żarty z aktualnej Miss Polonii; Wspomina aktualny właściciel; To jest aktualny mistrz świata. We wszystkich tych wypowiedziach mamy do czynienia z błędnym użyciem przymiotnika aktualny. W pierwszym zdaniu trzeba napisać o wyglądzie dzisiejszej lub współczesnej ulicy, w drugim – o obecnej albo tegorocznej Miss Polonii, w trzecim i czwartym – o obecnym właścicielu i o obecnym mistrzu świata. • Tak samo się nadużywa przysłówka aktualnie: Materiały budowlane toksycznie obojętne są aktualnie (zamiast: dziś) niełatwe do zdobycia; Bez względu na aktualnie (zamiast: obecnie) obchodzoną rocznicę; Warto wiedzieć, w jakim miejscu aktualnie (zamiast: teraz) się znajdujemy; Chociażby w Gdyni, gdzie aktualnie (zamiast: właśnie) trwa plebiscyt; Przedsiębiorstwo aktualnie (zamiast: w tej chwili) nie posiada (lepiej: nie ma) wolnych etatów.



Akwizgran


WYMOWA [Akfizgran] lub [Akfizgran]


DEFINICJA Polska nazwa niemieckiego miasta Aachen.


INF. GRAMATYCZNE D. Akwizgranu, Msc. Akwizgranie.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Akwizgran pochodzą określenia mieszkańców: akwizgrańczyk, akwizgranka, akwizgrańczycy, a także przymiotnik akwizgrański.

KOMENTARZ Często pada pytanie, skąd się wzięły polskie nazwy miast cudzoziemskich. Na początek musimy sobie uświadomić, że zmienianie brzmień poszczególnych nazw nie jest polską specjalnością, lecz zjawiskiem ogólnojęzykowym. Najczęściej społeczność przyjmująca daną formę dostosowuje ją do swoich reguł fonetyczno-graficznych. Przywilejem starych, wielkich i znanych miast jest to, że mają one w różnych językach różne brzmienia. Na tej właśnie zasadzie piękne miasto Karola Wielkiego, położone w Nadrenii północnej przy granicy belgijskiej, w Polsce nazywane jest Akwizgranem, a we Francji Aix-la-Chapelle, chociaż niemiecka nazwa brzmi Aachen (jest to wyraz nieodmienny).

• Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą – akwizgrańczyk, akwizgranka.



albo


DEFINICJA Spójnik najczęściej równoważny lub. Rozpoczyna zdania rozłączne: Każdego popołudnia spał albo czytał książki.


INF. GRAMATYCZNE Albo wprowadza zdania współrzędne.


KOMENTARZ Od lat walczę ze złymi nawykami w nauczaniu zasad przestankowania. Szczególnie denerwujące jest mechaniczne operowanie formułami typu: nie stawiamy przecinka przed spójnikami z grupy i – lub, alboani. Trudno się nie zgodzić z twierdzeniem, że zalecenia te zwykle chronią od błędów interpunkcyjnych. Rzeczywiście przed spójnikiem albo zazwyczaj nie stawiamy przecinka. Nie można jednak z tej reguły robić dogmatu, gdyż wtedy staje się ona przyczyną masowego niezamykania przecinkiem zdań podrzędnych, po których spójnik albo występuje. Warto więc pamiętać o najważniejszym, składniowym kryterium polskiej interpunkcji, według którego przecinki należy stawiać na granicy zdań. Poprawne jest zatem zdanie – Chodziliśmy do znajomych, którzy mieszkają przy ulicy Sienkiewicza, albo spędzaliśmy czas z rodziną. • Jeżeli w zdaniu występuje podwojone albo, to przed powtórzonym spójnikiem musi pojawić się przecinek: Albo będziemy oglądali telewizję, albo pójdziemy na spacer. • Przypominam też regułę, która nakazuje łączną pisownię cząstki by ze wszystkimi spójnikami, w tym też z albo. Piszemy więc razem: alboby, jeśliby, chociażby, jednakby, niżby, zanimby, skoroby itp.


FRAZEOLOGIA alboalbo.



album


DEFINICJA Album to 'książka, w której można układać zdjęcia czy znaczki', a także 'książka z reprodukcjami dzieł sztuki, zdjęciami krajobrazów' oraz 'płyta gramofonowa czy kompaktowa'.


INF. GRAMATYCZNE D. albumu.


KOMENTARZ Gdy ukazała się książka Mirosława Żuławskiego pt. Album domowe, w jednym z numerów „Twojego Stylu" napisano: Zaczęła się ta książka od wspomnienia domu pod krytym gontem dachem w Dobromilu, z którego całą życiową mądrość wyniósł Mirosław Żuławski. Bo takie domy właśnie, pielęgnujące szlachetną tradycję, ale tę światłą, humanistyczną, były najlepszymi akademiami dla pokoleń polskiej inteligencji. Naznaczone ciepłem spojrzenia Autora z fotografii, nostalgiczne, są lekturą mądrą i krzepiącą. A ja przytoczyłem cały ten fragment, bo jest on najlepszym wyjaśnieniem stylistycznego zabiegu archaizacyjnego, na jaki pisarz się zdecydował, tytułując swą książkę Album domowe. W języku codziennym pewnie – tak jak my wszyscy – posługiwał się rzeczownikiem rodzaju męskiego (ten) album i łączył go z takimi określeniami, jak domowy czy rodzinny. W książce wspomnieniowej, nostalgicznej, jak napisano w „Twoim Stylu", użył tego wyrazu w rodzaju nijakim – tak jak przed kilkunastoma laty Stanisław Lorentz, autor tomu Album wileńskie, a w latach trzydziestych Jarosław Iwaszkiewicz – twórca poetyckiego zbiorku Album tatrzańskie. Jak zatem widać, trafia się czasem w naszym języku stara postać fleksyjna (to) album, mimo że już pierwsze XX-wieczne słowniki opowiadały się za formą męską (ten) album. Dla Iwaszkiewicza, Lorentza i Żuławskiego to album było chyba jeszcze normą lat młodości, pozostali jej więc wierni, co w wypadku tekstów wspomnieniowych – powtórzmy – można uznać za celowy, funkcjonalnie uzasadniony zabieg stylizacyjny. Czy to znaczy, że opowiadam się za postacią rodzaju nijakiego? Oczywiście nie! Normą współczesnej polszczyzny jest forma rodzaju męskiego (ten) album – tak jak obowiązuje wszystkich żeńska (ta) kometa, choć jeszcze dla Mickiewicza był to ten kometa. Dotykamy tu problemu autorskiego kryterium poprawności językowej. Szanując je, nie możemy zapominać, że ocena języka danego pisarza czy poety musi być podporządkowana ogólnym normom obowiązującym w danym momencie rozwoju historycznego. Dlatego mogę akceptować album domowe ze względów stylistycznych, w tym konkretnym, jednostkowym użyciu, ale muszę przypomnieć, że normą jest ten album. • Ciekawe, że spośród wszystkich wyrazów na -um tylko rzeczownik album zmienił rodzaj gramatyczny (stąd i w liczbie mnogiej te albumy – z końcówką -y). W pozostałych wypadkach mamy do czynienia z kontynuacją pierwotnego, łacińskiego stanu gramatycznego: to liceum – te licea, to technikum – te technika, to gimnazjum – te gimnazja, to prezydium – te prezydia itp. Dodajmy na koniec, że wiele wyrazów rodzaju nijakiego stało się formami męskimi w XVIII wieku przez odrzucenie wygłosowego -um. Należą do nich np.: mikroskop, obiektyw, teleskop, teatr, sakrament, fundament (trzy pierwsze odrzuciły to -um już w udzielających pożyczek językach nowożytnych – niemieckim, francuskim).


ale


DEFINICJA Spójnik ale łączy zdania współrzędne o treści przeciwstawnej w stosunku do zdania nadrzędnego: Miała wiele szans, ale nie umiała ich wykorzystać.


INF. GRAMATYCZNE Ale wprowadza zdanie współrzędne przeciwstawne.


KOMENTARZ Przed spójnikiem ale stawiamy przecinek, chociaż możemy też wykorzystać mocniejsze znaki interpunkcyjne, np. myślnik, który pozwoli uwypuklić zarysowany przez ale kontrast, przeciwieństwo zjawisk. • Przypominam też regułę, która nakazuje łączną pisownię cząstki by ze wszystkimi spójnikami, w tym też z ale. Piszemy więc razem: aleby, jeśliby, chociażby, jednakby, niżby, zanimby, skoroby itp.

UWAGI STYLISTYCZNE Ale może służyć też podkreśleniu szczególnej ekspresji wypowiedzi. Współtworzy wtedy zdania wykrzyknikowe czy pytające. W takiej funkcji ale często bywa w jednym zdaniu dwukrotnie powtórzone.

FRAZEOLOGIA ale, ale!nie bez alemieć swoje ale • ależ.



alkoholik zob. alkoholizm


alkoholizm


WYMOWA [alkoholism/ alkoholizm]; [alkoholiźmie/alkoholizmie]


DEFINICJA Alkoholizm to 'uzależnienie od alkoholu'.


INF. GRAMATYCZNE D. alkoholizmu, C. alkoholizmowi, N. alkoholizmem, Msc. alkoholizmie.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem tym spokrewnione są wyrazy: alkoholik, alkoholiczka, alkoholowy.


KOMENTARZ Wielka jest siła słowotwórczej analogii. Widać to wyraźnie na przykładzie słowa alkoholizm, które – rozpowszechnione w latach powojennych – stało się bardzo produktywnym wzorem dla wielu neologizmów nazywających różne rodzaje uzależnienia. I tak najpierw pojawił się pracoholizm (por. angielskie workaholizm), a ostatnio także: seksoholizm, internetoholizm, zakupoholizm itp. Jest to ważny językowy znak naszych czasów (współczesny człowiek może uzależnić się od wszystkiego), jednak powinniśmy pamiętać, że cząstka -holizm pierwotnie przynależy wyłącznie do rzeczownika alkoholizm (alkoholizm) i dopiero potem została od niego – wbrew regułom morfologicznym – odłączona. Konstrukcje na -holizm spełniają ważną funkcję. Wszystkie są niewątpliwie znaczeniowymi odpowiednikami mniej lub bardziej rozbudowanych, stałych związków wyrazowych (pracoholizm to 'uzależnienie od pracy', zakupoholizm to 'uzależnienie od robienia zakupów'). Są przy tym absolutnie jednoznaczne.



-alność


DEFINICJA Przyrostek ten tworzy najczęściej rzeczowniki abstrakcyjne (tzw. istotnościowe) od przymiotników na -alny. Coraz częściej wprowadza też znaczenie 'zbadana statystycznie intensywność występowania jakiegoś zjawiska społecznego'.


RODZINA WYRAZÓW -alność to rozszerzona postać formantu -ość.


KOMENTARZ Jeszcze niedawno przyrostek -alność występował bardzo rzadko, najczęściej w terminologii medycznej, np. zachorowalność, umieralność. Ostatnio pojawiło się sporo tego typu form związanych z rynkiem medialnym, np. oglądalność, słuchalność (ale czytelnictwo). Znamienne jest to, że – zgodnie z tradycją – słowotwórczą podstawą tych konstrukcji powinien być przymiotnik na -alny. We wszystkich przytoczonych przykładach nowy wyraz powstał bezpośrednio od odpowiedniego czasownika (słowniki języka polskiego nie notują przymiotników zachorowalny, umieralny, oglądalny, słuchalny). • Zaproszono mnie kiedyś do poprawnościowej dyskusji na temat formy słuchalność, która zaczynała funkcjonować w znaczeniu 'zbadana statystycznie intensywność słuchania audycji radiowych'. Niewątpliwie formy tego typu pojawiły się jako uzupełnienie ciągu słowotwórczego utworzonego przez formacje zachorowalność, zapadalność i oglądalność. Otwartość modeli słowotwórczych to przecież typowa cecha każdego systemu językowego. Jeśli współczesne słowniki rejestrują zachorowalność i umieralność, to nie można się dziwić, że pojawiły się potrzebne formacje oglądalność i słuchalność. Wywołują one jednak poprawnościowy niepokój, bo wychodzą poza tradycyjny model formalno-znaczeniowy. Zauważmy, że przymiotniki utworzone od czasowników przyrostkiem -alny wyrażają od wieków możliwość zaistnienia jakiegoś stanu: osiągalny to 'możliwy do osiągnięcia', wykonalny to 'taki, który może być wykonany'. Omawiane tu nowe formacje (np. słuchalność) naruszają tę regułę. Dzieje języka pokazują jednak, że argumenty natury logicznej przegrywają na ogół z siłą powszechnego zwyczaju, a odstępstwa od reguł systemowych nie należą do rzadkości.



-alny


DEFINICJA Przyrostek, który tworzy przymiotniki od czasowników, wprowadzając znaczenie 'taki, który może zaistnieć'.


KOMENTARZ Napisał kiedyś Stanisław Lem we wrocławskiej „Odrze" o nieuzgadnialnych przekonaniach. Czy można przeciw tej konstrukcji wytoczyć poprawnościowe działa? Oczywiście nie! Język to system otwarty i mogą się w nim pojawiać nowe wyrazy. Można więc utworzyć od czasownikowej podstawy uzgadniać formę uzgadnialny, znaczącą tyle co 'taki, który może być uzgodniony'. Nic też naturalnie nie stoi na przeszkodzie, by zbudować konstrukcję zaprzeczoną nieuzgadnialny (tak jak nieosiągalny, niewykonalny, niewyrażalny). • Inne przykłady przymiotników zakończonych na -alny: osiągaćosiągalny, wykonaćwykonalny.



Alpy


DEFINICJA Nazwa pasma górskiego w Europie.


INF. GRAMATYCZNE D. Alp.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Alpy pochodzą formy alpejczyk, alpejka ('osoby uprawiające narciarstwo alpejskie'), alpejski, alpinista, alpinizm, alpinarium.


KOMENTARZ Nazwy pasm górskich zazwyczaj występują w liczbie mnogiej. Łączą się najczęściej z przyimkiem w, np. w Alpach, w Himalajach, w Pieninach. Czasami jednak pojawia się także przyimek na, np. na Uralu, na Ałtaju. • Przymiotniki utworzone – tak jak alpejski – od nazw geograficznych piszemy małą literą.

ODSYŁACZ Zob. też -ik/-yk.



alternatywa


DEFINICJA Alternatywa to 'sytuacja wymagająca wyboru między dwiema wyłączającymi się możliwościami'.

INF. GRAMATYCZNE D. alternatywy


ETYMOLOGIA Łaciński czasownik alternare znaczy 'odmieniać, przeplatać, rozważać kolejno, wahać się'.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem alternatywa spokrewniony jest przymiotnik alternatywny (medycyna alternatywna, sztuka alternatywna).


KOMENTARZ Posługiwanie się wyrazami obcymi, których znaczenia nie zna się dokładnie, jest bardzo niebezpieczne. Słowem sprawiającym wiele kłopotu użytkownikom polszczyzny jest też alternatywa. Znajdujemy się niewątpliwie w stadium przejściowym ewolucji znaczeniowej tej formy. Większość języków europejskich odeszła już ostatecznie od łacińskiego źródłosłowu i alternatywa jest tam synonimem możliwości. W języku polskim alternatywa – zgodnie z zaleceniami poprawnościowymi – jest ciągle 'sytuacją wymagającą wyboru między dwiema wyłączającymi się możliwościami; albo... albo, jedno z dwojga'. Temu etymologicznemu znaczeniu wierny jest także Słownik języka polskiego pod redakcją M. Szymczaka. W języku potocznym natomiast słyszy się powszechnie: Mam dwie alternatywy: albo sprawię sobie kostium, albo uszyję sukienkę; mamy dwie alternatywy: albo zabawimy się u mnie, albo pójdziemy na dansing. Nawet Melchior Wańkowicz nie ustrzegł się „przygody z alternatywą" i napisał kiedyś w „Kulturze": Bo mogły być tylko dwie alternatywy: albo plagiat jest nieudolny i sczeźnie, albo nosi w sobie znamiona twórczości i wówczas pratwórcę ogarnia nie uczucie urazy, tylko radosnego koleżeństwa. W tekście tym mowa jest o jednej alternatywie: albo plagiat jest nieudolny, albo twórczy. Jeśli ktoś mówi, że ma przed sobą dwie alternatywy, to właściwie znaczy, że może wybierać spośród aż czterech możliwości – po dwie na każdą alternatywę.


Ałtaj


DEFINICJA Nazwa pasma górskiego w Azji oraz republiki w Federacji Rosyjskiej.


INF. GRAMATYCZNE D. Ałtaju.


RODZINA WYRAZÓW Ałtajczyk, Ałtajka, Ałtajczycy to nazwy rdzennych mieszkańców Republiki Ałtajskiej. Od nazwy Ałtaj pochodzi przymiotnik ałtajski.


KOMENTARZ Nazwy pasm górskich zazwyczaj występują w liczbie mnogiej. Łączą się najczęściej z przyimkiem w, np. w Alpach, w Himalajach, w Pieninach. Czasami jednak pojawia się także przyimek na, który towarzyszy właśnie nazwie Ałtaj, dlatego powiemy na Ałtaju, podobnie – na Uralu. • Nazwy mieszkańców krajów i narodowości piszemy dużą literą – Ałtajczyk, Ałtajka. • Przymiotniki utworzone – tak jak ałtajski – od nazw geograficznych piszemy małą literą. Duża litera pojawia się tylko w nazwach własnych – Kraj Ałtajski.

ODSYŁACZ Zob. też -ik/-yk.


Ameryka


WYMOWA [Ameryka], nie: [Ameryka]


DEFINICJA Nazwa kontynentu, a także potoczne określenie Stanów Zjednoczonych.

INF. GRAMATYCZNE D. Ameryki, C. Ameryce; lmn M. Ameryki, D. Ameryk.


ETYMOLOGIA Nazwa Ameryka pochodzi od imienia Amerigo (Amerigo Vespucci – podróżnik włoski, 1451–1512).


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Ameryka pochodzą: Amerykanin, Amerykanka, Amerykanie. Wyraz amerykanka (pisany małą literą) to nazwa rozkładanego fotela. Inne wywodzące się od wyrazu Ameryka formy to przymiotnik amerykański i rzeczownik amerykanizacja.


KOMENTARZ Dopełniacz liczby mnogiej od Amerykanin brzmi Amerykanów (nie: Amerykan). • Nazwy mieszkańców kontynentów i narodowości piszemy zawsze dużą literą – Amerykanin, Amerykanka. • Przymiotniki utworzone – tak jak amerykański – od nazw geograficznych i nazw państw piszemy małą literą.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.


Andreotti


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Andreottiego, C. Andreottiemu, N. Msc. Andreottim. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. spotkanie z Marią Andreotti.


KOMENTARZ Nazwiska włoskie kończące się na -i są w polszczyźnie tradycyjnie odmieniane: Verdi – Verdiego – Verdiemu, Rossini – Rossiniego – Rossiniemu. Do tej grupy wyrazowej, której odmiana nie budzi żadnych zastrzeżeń poprawnościowych oraz oporów natury brzmieniowej, estetycznej, dołączyć należy nazwisko Andreotti: Andreottiego – Andreottiemu.



Andriolli


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Andriollego, C. Andriollemu, N. Msc. Andriollim. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. spotkanie z panią Andriolli.


KOMENTARZ Nazwiska włoskie kończące się na -i są w polszczyźnie tradycyjnie odmieniane: Verdi – Verdiego – Verdiemu, Rossini – Rossiniego – Rossiniemu. Do tej grupy wyrazowej, której odmiana nie budzi żadnych zastrzeżeń poprawnościowych oraz oporów natury brzmieniowej, estetycznej, dołączyć należy nazwisko Andriolli: Andriollego – Andriollemu. Pamiętajmy tylko, że jeżeli przed końcówką -i występuje głoska l, należy to i opuścić w dopełniaczu, celowniku i bierniku liczby pojedynczej.



Andrzej


WYMOWA [And-rzej], nie: [Andżej]


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Andrzeja, C. Andrzejowi, W. Andrzeju; lmn M. Andrzejowie, D. Andrzejów.


ETYMOLOGIA Imię pochodzenia greckiego, znaczące pierwotnie tyle co 'męski, mężny' (por. gr. andreios 'męski, mężny', aner, andros 'mężczyzna').

• W innych językach: łac. niem. Andreas, wł. Andreo, ang. Andrew, hiszp. Andrés, ros. Andriej.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Andrzej pochodzą przekształcenia, zdrobnienia i spieszczenia Andrzejek, Jędrzej, Jędrek, Jędruś, Ondraszek, Ondrasz. • Od Andrzeja wywodzą się nazwiska Anders, Andrzejewski, Andruszko, Andrycz, Andrzejczyk, Jędra, Jędras, Jędrusik. • Andrzejki – to nazwa zabawy połączonej z wróżbami, która odbywa się zawsze w przeddzień świętego Andrzeja.


KOMENTARZ Jakiś czas temu przeczytałem następujące zdanie na pewnym andrzejkowym plakacie: Dziś każdy Andrzej i każda Andżelika wchodzą bez biletu. Nie należy szukać takich etymologicznych więzi między naszymi imionami! Wystarczy spojrzeć na ortografię: Andrzeja piszemy przez rz, Andżelikę zaś – przez dż.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawne formy wołacza od tego imienia i jego pochodnych to Andrzeju, Andrzejku itd. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej (Andrzej) zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą – zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Kochany Andrzeju! • Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się dobrze znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwej kolejności imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Andrzej, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich. I tak – w wypadku Andrzeja – kiedyś by się powiedziało: Andrzejostwo przyszli do nas na obiad (tzn. Andrzej z żoną). Dzisiaj częściej usłyszymy: Wieczorem przychodzą do nas Andrzejowie.

FRAZEOLOGIA na świętego Andrzeja dziewkom z wróżby nadziejagdy święty Andrzej ze śniegiem przybieży, sto dni śnieg na polu leży.



ani


DEFINICJA Spójnik ani wprowadza zdania przeczące: Anny nie było ani Piotr nie przyszedł.


INF. GRAMATYCZNE Ani łączy części zdania w wypowiedzeniu pojedynczym lub spaja zdania współrzędne.


KOMENTARZ Od lat walczę ze złymi nawykami w nauczaniu zasad przestankowania. Szczególnie denerwujące jest mechaniczne operowanie formułami typu: nie stawiamy przecinka przed spójnikami z grupy i – lub, alboani. Trudno się nie zgodzić z twierdzeniem, że zalecenia te zwykle chronią od błędów interpunkcyjnych. Rzeczywiście przed spójnikiem ani zazwyczaj nie stawiamy przecinka: Nie interesował się piłką nożną ani siatkówką; Nie dzwonił ani nie pisał. Nie można jednak z tej reguły robić dogmatu, gdyż wtedy staje się ona przyczyną masowego niezamykania przecinkiem zdań podrzędnych, po których spójnik ani występuje. Warto więc pamiętać o najważniejszym, składniowym kryterium polskiej interpunkcji, według którego przecinki należy stawiać na granicy zdań. Poprawne jest zatem zdanie – Nie podjął żadnej pracy, chociaż miał wiele ofert, ani nie pomagał w domu. • Jeżeli w zdaniu występuje podwojone ani, to przed powtórzonym spójnikiem musi pojawić się przecinek: Ani nie będziemy oglądali telewizji, ani nie pójdziemy na spacer.


UWAGI STYLISTYCZNE Przytoczone poniżej stałe połączenia wyrazowe, w których pojawia się ani, są charakterystyczne dla polszczyzny potocznej.

FRAZEOLOGIA ani-aniani be, ani meani ruszani w ząbani mru-mruani ty moja, anim ja twój (L. Rydel, Hania).


-anin


DEFINICJA Przyrostek ten tworzy nazwy mieszkańców kontynentów, państw, regionów, miejscowości, a także nazwy członków wyznań, zakonów i zwolenników określonych idei. Żeński odpowiednik tego formantu to -anka, np. warszawianka, muzułmanka.


KOMENTARZ Przyrostek -anin współtworzy nazwy mieszkańców krain geograficznych, państw, kontynentów itp. W tych wypadkach wyrazy te zapisujemy wielką literą, np. Pomorzanin, Jugosłowianin, Afrykanin. • Cząstki tej można używać do tworzenia nazw mieszkańców miast polskich i obcych – wyrazy te zapisujemy małą literą, np. warszawianin, lublinianin, paryżanin. • Cząstka -anin pojawia się także w nazwach członków wyznań, zakonów i w określeniach zwolenników różnych idei, np. chrześcijanin, muzułmanin, franciszkanin, republikanin, wegetarianin. • W liczbie mnogiej rzeczowniki tego typu przybierają mianownikową końcówkę -anie, a w dopełniaczu – -an. Rzadziej pojawia się zakończenie -anów, np. w rzeczownikach na -kanin: AmerykaninAmerykanów, MeksykaninMeksykanów oraz – bezwyjątkowo – w nazwach członków zakonów, np. salezjanów, marianów.



-anka


DEFINICJA Przyrostek ten tworzy nazwy żeńskie.


KOMENTARZ Cząstka -anka tworzy żeńskie nazwy wykonawczyń zawodów od rzeczowników nieosobowych – przedszkoleprzedszkolanka. • Współtworzy nazwy mieszkanek krain geograficznych, państw, kontynentów itp. W tych wypadkach wyrazy te zapisujemy wielką literą, np. Pomorzanka, Jugosłowianka, Afrykanka. • Cząstki tej można używać również do tworzenia nazw mieszkanek miast polskich i obcych – wyrazy te zapisujemy małą literą, np. warszawianka, lublinianka, bratysławianka. • -anka pojawia się także w nazwach członkiń wyznań, zakonów i w określeniach zwolenniczek różnych idei, np. muzułmanka, urszulanka, wegetarianka. • Kiedyś cząstka ta pojawiała się w nazwiskach córek utworzonych od nazwisk męskich na -a, np. SkargaSkarżanka. Ten zwyczaj językowy należy już do przeszłości. Coraz mniej kobiet chce ujawniać swój wolny stan przyrostkiem -anka czy -ówna. Nie ma pań Walużanek, Macużanek, są panie Waluga, Macuga. W tej przemianie obyczaju językowego trzeba też dostrzec elementy

zwykłej wygody. Oto bowiem np. od nazwiska Drzazga należałoby utworzyć formę Drzażdżanka – jakże trudną w wymowie i odkształconą brzmieniowo w stosunku do swej podstawy! • W liczbie mnogiej rzeczowniki tego typu przybierają mianownikową końcówkę -anki, a w dopełniaczu -anek.


Anna


WYMOWA [An-na]


DEFINICJA Imię żeńskie.


INF. GRAMATYCZNE D. Anny, C. Annie, W. Anno; lmn Anny, D. Ann.


ETYMOLOGIA Imię Anna wywodzi się od hebrajskiej formy hanna 'łaska'.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Anna pochodzą zdrobnienia Ania, Anka, Anusia, Anula i nieco starsze Andzia.


KOMENTARZ Hebrajskie imię Anna weszło do polszczyzny wraz z chrześcijaństwem razem z imionami Adam, Daniel, Dawid, Elżbieta, Emanuel, Ewa, Gabriel, Jakub, Jan, Joachim, Józef, Maciej, Mateusz, Magdalena, Maria, Marta, Michał, Rafał, Salomea, Samuel, Szymon, Tomasz. • Lipcowe imię Anna jest popularne głównie dzięki Świętej Annie – matce Najświętszej Marii Panny – która jest przedstawiana na wielu obrazach, jak chociażby na słynnym dziele Leonarda da Vinci, jako Święta Anna Samotrzecia. Proszę zauważyć, że Świętej Annie zawsze towarzyszą na obrazie Maryja z Dzieciątkiem. Układ jeden plus dwa jest tu stałym motywem ikonicznym. A że samotrzeć znaczyło w dawnej polszczyźnie tyle co 'jeden, sam z dwoma, czyli w trójkę', więc utrwalonym określeniem Świętej Anny znajdującej się na obrazach wraz z dwiema postaciami stała się właśnie forma samotrzecia.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawną formą wołacza od imienia Anna jest postać Anno czy zdrobniała Aniu. W języku potocznym często zamiast wołacza używany jest błędnie mianownik: Anna, Ania. • Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się już znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwym szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalska Anna, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze.


FRAZEOLOGIA Do najstarszych i najobfitszych złóż języka polskiego należy frazeologia chrześcijańska. Stałe wyrażenia i zwroty, sentencje i przysłowia o religijnym charakterze towarzyszyły naszym przodkom w ich codziennym obcowaniu. Można bez cienia przesady stwierdzić, iż trzysta sześćdziesiąt pięć kalendarzowych dni w roku rozpisanych było na setki konstrukcji typu Od Świętej Anki chłodne wieczory i poranki.

• W latach trzydziestych powstała piosenka pod tytułem Dziś panna Andzia ma wychodne. • W niektórych regionach znane jest też powiedzenie Zginąć, przepaść jak Andzia w kwiatach.



-ant


DEFINICJA Cząstka słowotwórcza tworząca rzeczowniki, które oznaczają najczęściej męskich wykonawców czynności.


ETYMOLOGIA Pochodzi z łaciny (por. amansamantis).


KOMENTARZ Na jednym ze straganów wrocławskich pojawiło się ostrzeżenie skierowane do klientów: Towar pomacany należy do macanta. Trudno go nie traktować w kategoriach językowego dowcipu czy nawet groteski. A przecież jego twórca z pewnością nie myślał o takim odbiorze macanta. Posłużył się słowotwórczą analogią do serii rzeczowników typu figurant, laborant, kolaborant, kursant, amant, aresztant. Nie wyczuł, niestety, kontrastu między obcym z pochodzenia, swoiście intelektualnym przyrostkiem -ant a bardzo potocznym charakterem podstawy słowotwórczej macać. Taki kontrast jest przecież zawsze humorystyczny. W formach amant, laborant czy figurant wygłosowe -ant jest dziedzictwem łacińskich dopełniaczowych postaci imiesłowowych amantis (od amans), laborantis (od laborans), figurantis (od figurans). Wyodrębnione z nich i dołączone do swojskich podstaw słowotwórczych, tworzy formacje w rodzaju macanta – nieuchronnie skazane na śmieszność przez swą strukturalną hybrydalność. • Przed laty ostre sprzeciwy poprawnościowe wywoływał pochodzący z terminologii żeglarskiej załogant – 'członek załogi', choć tu kontrast między swojską podstawą słowotwórczą załoga a obcym sufiksem -ant był na pewno nie tak drastyczny jak w nieszczęsnym macancie.



antropolog


DEFINICJA Antropolog to 'specjalista z zakresu antropologii'.


INF. GRAMATYCZNE D. antropologa; lmn M. antropolodzy albo antropologowie.


KOMENTARZ W jednym z wydań telewizyjnych „Wiadomości" obok formy mianownika liczby mnogiej antropolodzy pojawiła się postać archeologowie. Takie niejednakowe fleksyjne potraktowanie tożsamych formalnie rzeczowników z pewnością nie zasługuje na aprobatę. Tak się składa, że od obydwu można stworzyć bądź postacie antropolodzy, archeolodzy, bądź antropologowie, archeologowie. Należało się zdecydować na którąś z tych dwu możliwości gramatycznych i posłużyć się tą samą końcówką w odniesieniu do obydwu słów. • Bardzo wiele polskich rzeczowników osobowych może przybrać w mianowniku liczby mnogiej zarówno końcówkę -i, jak i -owie. W tym przypadku gramatycznym funkcjonują aż cztery końcówki: -i, -y, -e, -owie. O dystrybucji trzech pierwszych decydują kryteria formalne: końcówki -i, -y mają rzeczowniki twardotematowe, końcówkę -e – miękkotematowe (liście, goście, konie, słonie). Czynniki znaczeniowe odgrywają istotną rolę wewnątrz grupy końcówkowej -i, -y: formy osobowe mają -i (chłopi, sąsiedzi, Szwedzi), nieosobowe -y (snopy, wozy, koty, psy). Końcówka -i może mieć brzmieniową i graficzną wartość -y po miękkich kiedyś, a dziś twardych spółgłoskach c, dz, cz, dż, sz, ż, rz (Polacy, geolodzy, profesorzy), a z kolei -y po k, g wymawiane jest i pisane w polszczyźnie jak -i (buki, stogi, wilki, głogi). O ile końcówki -i, -y, -e są zależne od właściwości fonetycznych tematu (twardości

lub miękkości), o tyle formy z końcówką -owie wiążą się wyłącznie z wartością znaczeniową wyrazów, a mianowicie występują w rzeczownikach oznaczających godności, stanowiska, stopnie pokrewieństwa, czasem też nazwy narodów, np.: wodzowie, ministrowie, ojcowie, Arabowie. Zdarza się jednak, że czynniki formalne i znaczeniowe wywierają jednakowy wpływ na postać mianownika liczby mnogiej danego rzeczownika. I tak jest w wymienionych na początku przykładach. Antropolog i archeolog to rzeczowniki twardotematowe. Postacie: antropolodzy, archeolodzy są zatem całkowicie poprawne, zgodne z kryteriami formalnymi. Wszystkie te formy oznaczają jednak pewne godności, są nazwami przedstawicieli różnych zawodów czy specjalności naukowych, więc i końcówka -owie jest dopuszczalna: antropologowie, archeologowie. Czasem kierujemy się tu względami sytuacyjnymi. W wypowiedziach uroczystych, oficjalnych, aby wyrazić szacunek określonej grupie ludzi, powiemy: archeologowie czy antropologowie. Ale zaznaczam, że są to różnice w zasadzie bardzo subtelne i nie jest żadnym nietaktem używanie form antropolodzy czy archeolodzy.



anty-


DEFINICJA Przedrostek, który tworzy przymiotniki, czasowniki i rzeczowniki, oznaczające 'przeciwieństwo, zwalczanie czegoś, wrogość wobec czegoś'.


KOMENTARZ W wypadku przedrostków typu antyi przeciwwarto zwrócić uwagę na pewne niuanse znaczeniowe. Otóż antyw połączeniu z podstawami rzeczowników wyraża zaprzeczenie, przeciwieństwo tego, na co wskazuje podstawa (antypowieść to 'utwór pozbawiony cech powieści'), przeciwnatomiast informuje o tym, że dany desygnat stanowi przeciwwagę innego, zajmuje względem niego pozycję przeciwstawną, np. przeciwciało, przeciwdowód. • Przedrostek antyzapisujemy w wyrazach złożonych łącznie, np. antypowieść, antywłamaniowy.

• Cząstka ta występuje zwykle w rzeczownikach i przymiotnikach.


anulować


WYMOWA Akcent w formach typu anulowaliśmy, anulowaliście pada zgodnie z normą wzorcową na sylabę trzecią od końca, a więc na cząstkę -wa-, czyli [anulowaliśmy]. W trybie przypuszczającym akcentujemy natomiast sylabę czwartą od końca [anulowalibyśmy].


DEFINICJA Anulować to 'uznać coś za nieważne, unieważnić' (ktoś anuluje coś).


INF. GRAMATYCZNE Anulować to forma dokonana albo niedokonana. Odmiana: anuluję, anulujesz, anuluje, anuluj, anulował.


ETYMOLOGIA Anulować pochodzi od łac. annullo 'unicestwiam'.


RODZINA WYRAZÓW Z czasownikiem anulować spokrewnione są formy: imiesłowy przymiotnikowe anulowany, anulowana, anulowane, anulujący, anulująca, anulujące, imiesłów przysłówkowy anulując, a także rzeczownik odsłowny anulowanie.


KOMENTARZ Anulować to czasownik pochodzenia obcego. Posługując się wyrazami zapożyczonymi, powinniśmy pamiętać o trzech ważnych zaleceniach poprawnościowych. Po pierwsze – należy zachować umiar, gdy dany wyraz ma równoważne znaczeniowo i funkcjonalnie rodzime odpowiedniki (anulować = unieważnić). W tym wypadku używanie czasownika może stać się nieznośną stylistyczną manierą do tego stopnia, że wszystko będzie anulowane! Po drugie – należy też piętnować snobistyczne posługiwanie się wyrazami obcymi, służące wyłącznie próżnemu popisowi erudycyjnemu. I wreszcie po trzecie – najważniejsza jest sprawa właściwego zrozumienia obcych konstrukcji. Sprowadza się to do prostego zalecenia: nie używaj takich nęcących cię słów, których znaczenia nie jesteś całkowicie pewien. A jak z tym bywa w życiu? Oto przykład: Wizyta papieża w Wielkiej Brytanii może zostać anulowana – czytam w gazecie. To poważne naruszenie norm językowych, ponieważ anulowanie utożsamiono w tej wypowiedzi z odwołaniem. Tymczasem anulować znaczy tyle co 'uznać coś za nieważne, unieważnić – akt, decyzję poprzednio powziętą, umowę itp.'. I nikomu nie trzeba uświadamiać, jak fatalnie wykorzystano w przytoczonych słowach formację obcą. Intelektualna aktywność, poprawnościowy niepokój, które kierują nas ku słownikom – oto środki zapobiegające tego typu potknięciom. • Nie było chyba bardziej nieżyciowej reguły ortograficznej niż ta, która dotyczyła partykuły przeczącej nie z imiesłowami przymiotnikowymi. Pamiętajmy, że od paru lat nowa słownikowa reguła pozwala stosować pisownię łączną zarówno wtedy, gdy cecha wyrażona przez imiesłów ma charakter stały, jak i wtedy, gdy owa cecha ma charakter chwilowy i ulotny. Piszmy więc niezmiennie: nieanulowana ustawa, nieanulowane zapisy prawne itp.


UWAGI STYLISTYCZNE Anulować to forma charakterystyczna dla stylu oficjalnego i urzędowego. W codziennej komunikacji lepiej posługiwać się czasownikiem unieważnić.


FRAZEOLOGIA anulować ustawę (zarządzenie, decyzję, rozporządzenie, rozkaz itp.).



Apollinaire


WYMOWA [Apoliner]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Apollinaire'a, C. Apollinaire'owi, N. Apollinaire'em, Msc. o Apollinairze. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. wizyta u pani Apollinaire.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy drugiej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Verne, Barbusse, Sartre. Przy ich odczytywaniu wygłosowe e ginie: [Apoliner, Wern, Barbis, Sartr] (w dwui wielosylabowych formach też akcentujemy zgłoskę ostatnią). Odmiana tych nazwisk jest w polszczyźnie rzeczownikowa, a zatem powinna się pojawić postać Apollinaire'a – wymowa [Apolinera], o Apollinairze – wymowa [o Apolinerze] – tak jak Verne'a – wymowa [Werna], Verne'owi – wymowa [Wernowi], Verne'em – wymowa [Wernem], o Vernie – wymowa [o Wernie] itp.



Aragon


WYMOWA [Aragą]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Aragona, C. Aragonowi, N. Aragonem, Msc. o Aragonie. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. pamiętnik pani Aragon.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich typu Aragon, Cuvier, Degas, Foucault, Fourier, Lavoisier, Maupassant, Villon może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że owe nazwiska kończą się spółgłoskami, które w wymowie giną. Powiemy więc: [Aragą] (na końcu o nosowe), [Kiwje, Dega, Fuko, Furie, Lawuazje, Mopasą] (na końcu a nosowe), [Wiją] (na końcu o nosowe). W przypadkach zależnych spółgłoski te trzeba przywrócić i w mowie, i w piśmie: Aragona, Cuviera, Degasa, Lavoisiera, Maupassanta, Villona – wymowa [Wijona].


arcy-


DEFINICJA Przedrostek, który oznacza 'pierwszeństwo, zwierzchnictwo', służy też do wzmocnienia znaczenia wyrazu, który poprzedza.


KOMENTARZ Obok wyrazów typu arcyleń, arcyłotr, arcyciekawy, arcydowcipny funkcjonują też w polszczyźnie tradycyjne związki wyrazowe typu wielki łotr, bardzo ciekawy, szalenie dowcipny. Nietrudno zauważyć, że są one zarówno słabiej nacechowane emocjonalnie w porównaniu z konstrukcjami syntetycznymi, kondensującymi daną wypowiedź, jak i mniej wygodne, bo dłuższe. • Cząstka arcy- występuje przy rzeczownikach, przymiotnikach i przysłówkach i jest pisana z nimi łącznie – arcydzieło, arcymiły, arcymiło.


UWAGI STYLISTYCZNE Można by polecać wszystkim stosowanie tego, zanikającego zresztą, przedrostka, gdyby nie jedno „ale" – natury stylistycznej. Otóż zafascynowanie tego typu cząstkami słowotwórczymi grozi pewnym zubożeniem zasobu środków językowych, wykorzystywanych przez użytkowników polszczyzny. A dojrzałość stylistyczna to przecież umiejętność czerpania z bogatego, zróżnicowanego złoża językowych możliwości.


arkusz


DEFINICJA Arkusz to 'cienki, najczęściej prostokątny, kawałek jakiegoś materiału, np.: papieru, kartonu, kalki itp'.


INF. GRAMATYCZNE D. arkusza, C. arkuszowi, N. arkuszem; lmn M. arkusze, D. arkuszy.


KOMENTARZ W wielu tekstach spotkać można dopełniacz liczby mnogiej wyrazu arkusz w dwóch różnych wariantach, np.: dwóch arkuszy, ale sprzedaż arkuszów. Dodajmy od razu, że forma z -ów jest niepoprawna. Rzuca się przy tym w oczy pewna niekonsekwencja. Oto na przykład z jednej strony słowniki poprawnościowe akceptują obie formy dopełniacza liczby mnogiej wyrazu klawisz (klawiszy/klawiszów), z drugiej zaś – odrzucają postać arkuszów, uznając ją za błąd. Wszystkie te problemy dotyczą rzeczowników rodzaju męskiego kończących się spółgłoskami c, dz, cz, dż, sz, ż, rz. To właśnie stwardnienie tychże – pierwotnie miękkich – spółgłosek spowodowało określone przekształcenia w odmianie słów kończących się tymi dźwiękami. Gdyby wymienione spółgłoski były nadal miękkie, dodawalibyśmy do nich w dopełniaczu liczby mnogiej końcówkę -i, mówiąc arkuszi. Ich stwardnienie sprawiło, że pierwotne -i zamieniło się w -y. Gdy poczucie owej miękkości ostatecznie zanikło, zaczęto do wyrazów zakończonych na c, dz, cz, dż, sz, ż, rz dodawać końcówkę -ów, jak w wypadku rzeczowników twardotematowych (skoro wozów, to i klawiszów). I mogłoby się wydawać, że proces ten zakończy się ostatecznym zwycięstwem jakże atrakcyjnej, bo niepojawiającej się w żadnym innym przypadku gramatycznym, końcówki -ów. Jednak nagle nastąpiło zwolnienie całej ewolucji, związane niewątpliwie ze wzrostem świadomości normatywnej społeczności językowej. W efekcie możemy mówić klawiszy/klawiszów, pejzaży/pejzażów, ale tylko arkuszy.



artykułować

WYMOWA [artykułować], nie: [artykuować] • Akcent w formach typu artykułowaliśmy, artykułowaliście pada zgodnie z normą wzorcową na sylabę trzecią od końca, a więc na cząstkę -wa-, czyli [artykułowaliśmy]. W trybie przypuszczającym akcentujemy natomiast sylabę czwartą od końca [artykułowalibyśmy].


DEFINICJA Czasownik artykułować znaczy tyle co 'wymawiać, realizować wymowę głosek'. To również termin muzyczny – 'w określony sposób wydobywać następujące po sobie albo współbrzmiące dźwięki'. • Upowszechniło się ostatnio nowe znaczenie: artykułować – 'uzewnętrzniać myśli, poglądy, wypowiadać opinie' (ktoś artykułuje coś).


INF. GRAMATYCZNE Artykułować to forma niedokonana. Odmiana: artykułuję, artykułujesz, artykułuje, artykułuj, artykułował. • Forma dokonana to wyartykułować. Odmiana: wyartykułuję, wyartykułujesz, wyartykułuje, wyartykułuj, wyartykułował.


ETYMOLOGIA Artykułować pochodzi z łaciny (articulare 'rozczłonkować'). Por. włos. articolare 'wymawiać wyraźnie'.


RODZINA WYRAZÓW Z czasownikiem artykułować spokrewnione są formy: imiesłowy przymiotnikowe (wy)artykułowany, (wy)artykułowana, (wy)artykułowane, artykułujący, imiesłów przysłówkowy artykułując, a także rzeczowniki artykułowanie, artykulacja.


KOMENTARZ Artykułować to czasownik pochodzenia obcego, a przy tym ważny termin w muzyce i językoznawstwie. Czytamy więc np. w książce Witolda Doroszewskiego, że wargi artykułujące u są mocno wysunięte ku przodowi, a u Zofii Lissy, że ta sama melodia rozmaicie artykułowana ma odmienny charakter. Jednak posługując się tego typu wyrazami na co dzień, powinniśmy pamiętać o trzech ważnych zaleceniach poprawnościowych. Po pierwsze – należy zachować umiar, gdy dany wyraz ma równoważne znaczeniowo i funkcjonalnie rodzime odpowiedniki (artykułować = wymawiać). W tym wypadku używanie naszego czasownika może stać się nieznośną stylistyczną manierą do tego stopnia, że wszystko będzie artykułowane! Po drugie – należy też piętnować snobistyczne posługiwanie się wyrazami obcymi, służące wyłącznie

próżnemu popisowi erudycyjnemu. I wreszcie po trzecie – najważniejsza jest sprawa właściwego zrozumienia obcych konstrukcji. Sprowadza się to do prostego zalecenia: nie używaj takich nęcących cię słów, których znaczenia nie jesteś całkowicie pewien. A jak z tym bywa w życiu? – Oto dla współczesnych ludzi pióra artykułować to także tyle co 'uzewnętrzniać swoje poglądy, wyrażać, ilustrować, dokumentować'. Skorzystajmy z gazetowego archiwum Stanisława Bąby i Bogdana Walczaka: Artykułowali (zamiast: wypowiadali, uzewnętrzniali) swe poglądy polityczne, nie myśmy artykułowali (zamiast: wyrażali) nasze interesy, nie umiałbym takich postaw sensownie artykułować (zamiast: ilustrować) przebiegiem fabuły. Trudno tu mówić o naturalności i swobodzie porozumiewania się z ludźmi i nikomu nie trzeba też uświadamiać, jak fatalnie wykorzystano w przytoczonych słowach formację obcą. Intelektualna aktywność, poprawnościowy niepokój, które kierują nas ku słownikom – oto środki zapobiegające tego typu potknięciom. • Nie było chyba bardziej nieżyciowej reguły ortograficznej niż ta, która dotyczyła partykuły przeczącej nie z imiesłowami przymiotnikowymi. Pamiętajmy, że od paru lat nowa słownikowa reguła pozwala stosować pisownię łączną zarówno wtedy, gdy cecha wyrażona przez imiesłów ma charakter stały, jak i wtedy, gdy owa cecha ma charakter chwilowy i ulotny. Piszmy więc niezmiennie: nieartykułowane głoski, nieartykułowane dźwięki itp.


UWAGI STYLISTYCZNE Artykułować to forma charakterystyczna dla języka specjalistycznego (językoznawczego czy muzykologicznego). W codziennej komunikacji lepiej posługiwać się konstrukcjami typu wyrażać opinie, uzewnętrzniać myśli itd.



-arz


DEFINICJA Przyrostek, który tworzy osobowe nazwy wykonawców zawodów lub czynności.


KOMENTARZ Nazwy wykonawców zawodów i specjalistów na -arz można utworzyć najczęściej od rzeczowników, np. młynmłynarz, siatkasiatkarz, futrofutrzarz. Dawniej używało się tej cząstki także do tworzenia nazw odczasownikowych, np. pisarz, kreślarz, nudziarz. • Wiele kłopotów może przysporzyć dopełniacz liczby mnogiej rzeczowników na -arz. Wynikają one stąd, że głoska rz była kiedyś miękka. Można sobie wyobrazić, że dawniej nie byłoby problemu z odmianą rzeczowników pisarz, blacharz, dziennikarz. Mówilibyśmy np. pisarzi, blacharzi, dziennikarzi, a później – na skutek stwardnienia – pojawiłaby się końcówka -y. Jakiś czas temu, kiedy poczucie historycznej miękkości rz zaczęło słabnąć, wiele spośród rzeczowników tej grupy zaczęło przyjmować końcówkę -ów – właściwą formacjom twardotematowym. Stąd ciągłe wątpliwości co do postaci dopełniacza liczby mnogiej: -y czy -ów. Dlatego – w większości tego typu rzeczowników – można posłużyć się obiema końcówkami. Zdrowy rozsądek nakazywałby jednak opowiedzieć się bezwzględnie za wyrazistszą, bo właściwą tylko temu przypadkowi końcówką -ów. A jednak mówimy raczej pisarzy, a nie pisarzów (choć mamy starą serię wydawniczą Biblioteka Pisarzów Polskich), a wielu użytkowników polszczyzny – szczególnie z Małopolski – wyraźnie preferuje końcówkę -y. Normatywnym wybrnięciem z kłopotliwej sytuacji powinna być akceptacja obydwu możliwości fleksyjnych.


UWAGI STYLISTYCZNE Przyrostek -arz jest również wykorzystywany przy charakteryzowaniu osób ze względu na ich pewne skłonności. Powstają wówczas nazwy o charakterze ekspresywnym, które powinny być używane tylko w kontaktach nieoficjalnych, np. plotkarz 'ten, kto lubi plotkować', babiarz 'ten, kto interesuje się kobietami' itd.



asertywność


DEFINICJA Asertywność to 'cecha, która polega na stanowczości, zdecydowaniu wobec innych ludzi bez naruszania ich praw czy potrzeb'.


INF. GRAMATYCZNE D. C. Msc. asertywności.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem asertywność spokrewniony jest przymiotnik asertywny.


KOMENTARZ Na obwolucie książki Marii Król-Fijewskiej pt. Stanowczo, łagodnie, bez lęku czytam: Ta książka jest o tym, jak żyć po swojemu, wypowiadać bez lęku swoje zdanie, odmawiać, nie wywołując konfliktu, złościć się, nie raniąc innych, bronić swoich interesów, nie dać się wykorzystywać, poniżać, lekceważyć. To książka o asertywności. A na s. 8: Asertywność to umiejętność pełnego wyrażania siebie w kontakcie z inną osobą czy osobami. Zachowanie asertywne oznacza bezpośrednie, uczciwe i stanowcze wyrażanie wobec innej osoby swoich uczuć, postaw, opinii lub pragnień w sposób respektujący uczucia, postawy, opinie, prawa i pragnienia drugiej osoby. Różni się więc od zachowania agresywnego, oznacza bowiem korzystanie z osobistych praw bez naruszania praw innych osób. Różni się też od zachowania uległego, zakłada bowiem działanie zgodne z własnym interesem oraz stanowczą obronę siebie i swoich praw – bez nieuzasadnionego niepokoju, łagodnie, lecz stanowczo. O postawie asertywnej mówi się w tej chwili dookoła. Na czym ona polega, wyjaśniają cytaty z pracy Król-Fijewskiej. Nie wyśmiewając, broń Boże, publikacji i wykładów na ten temat, mam jednak w zanadrzu przykład kuriozalnego nadużycia stylistycznego, związanego z owym modnym określeniem. Oto przysłano mi kiedyś ogłoszenie przygotowane przez dyrektora pewnego dużego przedsiębiorstwa. Powiadamiano w nim wszystkich pracowników, że w ich pokojach, w czasie godzin pracy, będzie wymieniane oświetlenie. I oto proszę sobie wyobrazić, że ta banalna w swej prostocie informacja zwieńczona została zdaniem następującym: Proszę o asertywny stosunek do ekipy remontowej. Gdybym nie widział tego tekstu, nie uwierzyłbym, że ktoś mógł wymyślić taką konstrukcję.



aster


DEFINICJA Aster to 'jesienny kwiat ogrodowy'.


INF. GRAMATYCZNE D. B. astra, Msc. astrze.


KOMENTARZ Rodzaj gramatyczny danego rzeczownika zależy często od tradycji regionalnej, związanej przede wszystkim z tym, który język obcy wywierał silniejszy wpływ na dane środowisko. I tak np. ludzie pochodzący z obszarów, które znajdowały się pod zaborem niemieckim lub austriackim, mogą być przyzwyczajeni do konstrukcji ta astra (zamiast ten aster) – pod wpływem żeńskiej formy języka niemieckiego (die Aster). Młodsze pokolenie wpływów tych w ogóle sobie nie uświadamia, ale może je przejmować.



asygnować


WYMOWA Akcent w formach typu asygnowaliśmy, asygnowaliście pada zgodnie z normą wzorcową na sylabę trzecią od końca, a więc na cząstkę -wa-, czyli [asygnowaliśmy]. W trybie przypuszczającym akcentujemy natomiast sylabę czwartą od końca [asygnowalibyśmy].


DEFINICJA Asygnować to 'przeznaczać pewną sumę na jakiś cel, wystawiać przekaz pieniężny' (ktoś asygnuje środki, pieniądze itp. na coś).


INF. GRAMATYCZNE Asygnować to forma niedokonana. Odmiana: asygnuję, asygnujesz, asygnuje, asygnuj, asygnował. • Postać dokonana to wyasygnować. Odmiana: wyasygnuję, wyasygnujesz, wyasygnuje, wyasygnuj, wyasygnował.


ETYMOLOGIA Asygnować pochodzi od łac. asigno 'wyznaczam, przydzielam'.


RODZINA WYRAZÓW Z czasownikiem asygnować spokrewnione są formy: imiesłowy przymiotnikowe (wy)asygnowany, (wy)asygnowana, (wy)asygnowane, asygnujący, imiesłów przysłówkowy asygnując, a także rzeczowniki asygnowanie, asygnacja, asygnata.


KOMENTARZ Asygnować to czasownik pochodzenia obcego. Posługując się wyrazami zapożyczonymi, powinniśmy pamiętać o trzech ważnych zaleceniach poprawnościowych. Po pierwsze – należy zachować umiar, gdy dany wyraz ma równoważne znaczeniowo i funkcjonalnie rodzime odpowiedniki (asygnować = wyznaczać, przeznaczać pieniądze, środki itp.). W tym wypadku używanie naszego czasownika może stać się nieznośną stylistyczną manierą do tego stopnia, że pieniądze będą tylko asygnowane! Po drugie – należy też piętnować snobistyczne posługiwanie się wyrazami obcymi, służące wyłącznie próżnemu popisowi erudycyjnemu. I wreszcie po trzecie – najważniejsza jest sprawa właściwego zrozumienia obcych konstrukcji. Sprowadza się to do prostego zalecenia: nie używaj takich nęcących cię słów, których znaczenia nie jesteś całkowicie pewien. A jak z tym bywa w życiu? – Okazuje się, że forma asygnować jest bardzo często mylona z podobnie brzmiącą postacią desygnować. W gazetach można przeczytać o środkach desygnowanych na oświatę i o urzędnikach asygnowanych na stanowisko. I nikomu nie trzeba uświadamiać, jak fatalnie wykorzystano w przytoczonych słowach formację obcą. Intelektualna aktywność, poprawnościowy niepokój, które kierują nas ku słownikom – oto środki zapobiegające tego typu potknięciom. • Nie było chyba bardziej nieżyciowej reguły ortograficznej niż ta, która dotyczyła partykuły przeczącej nie z imiesłowami przymiotnikowymi. Pamiętajmy, że od paru lat nowa słownikowa reguła pozwala stosować pisownię łączną zarówno wtedy, gdy cecha wyrażona przez imiesłów ma charakter stały, jak i wtedy, gdy owa cecha ma charakter chwilowy i ulotny. Piszmy więc niezmiennie: pieniądze niewyasygnowane, nieasygnowany przekaz itp.

UWAGI STYLISTYCZNE Asygnować to forma należąca do słownictwa specjalistycznego. W codziennej komunikacji lepiej posługiwać się konstrukcjami typu przeznaczać pieniądze, środki itp.



Asyż


DEFINICJA Nazwa miasta we Włoszech.


INF. GRAMATYCZNE D. Msc. Asyżu.


ETYMOLOGIA Miejscowość Asyż – po włosku Assisi – za czasów rzymskich nazywała się Assisium, co znaczyło 'przysiółek'.


RODZINA WYRAZÓW Od postaci Asyż pochodzą określenia mieszkańców tego miasta: asyżanin, asyżanka, asyżanie.


KOMENTARZ Miasto św. Franciszka od wieków funkcjonuje w polszczyźnie w zaadaptowanej postaci Asyż. Proces przystosowania fonetyczno-graficznego osiągnął w niej optymalne granice konsekwencji: podwojone s, obce naszemu językowi, zamieniono na s pojedyncze, równie obce si przeszło w sy, wygłosowe zaś isi – w (por. wł. anisi – pol. anyż). I nie przeżywalibyśmy żadnej rozterki poprawnościowej, gdyby nie… Słownik poprawnej polszczyzny PWN, wydany w roku 1973 pod redakcją W. Doroszewskiego, który piętnuje formę Asyż, odsyłając nas do postaci Assyż. Doprawdy, takie ustalenie normatywne musi budzić zdziwienie. Przecież ów Assyż jest fonetyczno-graficzną hybrydą, zawierającą w sobie z jednej strony spolonizowany wygłos , a z drugiej – obce polszczyźnie ss. Jak tu można mówić o adaptacyjnej konsekwencji? Należy zatem bez obaw posługiwać się całkowicie przystosowaną do języka polskiego formą Asyż. Pamiętajmy wreszcie, że zmienianie brzmień poszczególnych nazw nie jest polską specjalnością, lecz zjawiskiem ogólnojęzykowym. Najczęściej społeczność przyjmująca daną formę dostosowuje ją do swoich reguł fonetyczno-graficznych. Przywilejem starych, wielkich i znanych miast jest to, że ich nazwy mają w różnych językach różne brzmienia. • Nazwy mieszkańców miast piszemy małą literą – asyżanie. • W wypadku Asyżu współczesne słowniki poprawnościowe nie zalecają tworzenia przymiotnika.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.



Australia


WYMOWA [Au-stralja]


DEFINICJA Nazwa kontynentu i potocznie państwa (Związek Australijski).


INF. GRAMATYCZNE D. C. Msc. Australii, B. Australię.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Australia pochodzą określenia mieszkańców tego kontynentu: Australijczyk, Australijka, Australijczycy, a także przymiotnik australijski.


KOMENTARZ Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu Australijka brzmi Australijek. • Nazwy mieszkańców kontynentów, a także narodowości piszemy zawsze dużą literą, np. Australijczyk, Australijka. • Przymiotniki utworzone – tak jak australijski – od nazw geograficznych piszemy małą literą. Duża litera pojawia się tylko w nazwach własnych – Wielka Zatoka Australijska.

ODSYŁACZ Zob. też -ik/-yk.



auto zob. samochód


auto-


WYMOWA [au-to-], nie: [a-u-to-]


DEFINICJA Cząstka słowotwórcza, która tworzy przymiotniki i rzeczowniki. Pełni we współczesnej polszczyźnie dwojaką funkcję. Po pierwsze wnosi znaczenie sam, własny, skierowany na samego siebie'. Po drugie – 'współtworzy leksykę związaną z samochodem'.


ETYMOLOGIA Pochodzi z języka greckiego (gr. autós), w którym znaczyła tyle co 'sam'.


KOMENTARZ Jeszcze niedawno cząstka auto- mogła występować tylko w wyrazach złożonych pochodzenia obcego, które oznaczały 'coś, co odnosiło się do samego siebie', np. autokrytyka to 'krytyka samego siebie', autoreklama to 'reklama samego siebie'. Dopiero niedawno pojawiły się – zaakceptowane przez nowsze słowniki poprawnościowe – wyrazy związane z przemysłem samochodowym. Jest to o tyle ciekawe, że autoreklama może dziś oznaczać 'reklamę samochodową' lub 'reklamę samego siebie', autonaprawa 'naprawę samochodów' lub 'samonaprawę' (porównajmy zdanie: nowoczesne roboty dokonują autonaprawy). • Wszystkie wyrazy złożone z cząstką auto- powinny być zapisywane łącznie (bez kreski), choć na co dzień nie widać ostatecznej, ujednoliconej postaci graficznej tych konstrukcji. • Z powodu swojego obcego pochodzenia cząstka auto- powinna łączyć się tylko z wyrazami zapożyczonymi. W niektórych konstrukcjach rodzimych pojawia się polski odpowiednik samo(np. samostrzał, samosiejka).



Avogadro


DEFINICJA Nazwisko włoskie.


INF. GRAMATYCZNE D. Avogadra, C. Avogadrowi, N. Avogadrem, Msc. o Avogadrze.

• Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. listy pani Avogadro.

KOMENTARZ Autorzy podręczników szkolnych mają kłopoty z nazwiskiem włoskiego fizyka Avogadra, pisząc często o prawie Avogadry. A przecież pochodzące z Italii nazwiska zakończone na -o – w przeciwieństwie do polskich nazwisk z takim wygłosem (por. Kościuszko, Kościuszki) – zachowują odmianę męską. Należy więc mówić o prawie Avogadra.



Aymé


WYMOWA [Eme]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Aymégo, C. Aymému, N. Msc. Aymém. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. książka pani Aymé.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy pierwszej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Mérimée, Mallarmé, Blanché, Debré, Carré, Condé. Odczytujemy je: [Eme, Merime, Malarme, Blansze, Debre, Kare, Konde] – z akcentem na końcowym -e, a odmieniamy przymiotnikowo: Aymégo, Aymému, Mériméego, Mériméemu, Mallarmégo, Mallarmému, Blanchégo, Blanchému, Debrégo, Debrému, Carrégo, Carrému, Condégo, Condému. Dodajmy od razu, że – tak jak w wypadku wielu innych nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej, np. utwory Prospera Mérimée, sonet Stefana Mallarmé, rząd Michela Debré itp.



Azja


DEFINICJA Nazwa kontynentu.


INF. GRAMATYCZNE D. C. Msc. Azji, B. Azję.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Azja pochodzą określenia mieszkańców tego kontynentu: Azjata, Azjatka, Azjaci, a także przymiotnik azjatycki.

KOMENTARZ Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu Azjatka brzmi Azjatek. • Nazwy mieszkańców kontynentów piszemy zawsze dużą literą, np. Azjata, Azjatka. • Przymiotniki utworzone – tak jak azjatycki – od nazw geograficznych piszemy małą literą.








B




Babia Góra


WYMOWA [Babja Góra]


DEFINICJA Nazwa szczytu w Beskidach.


INF. GRAMATYCZNE D. Babiej Góry, C. Babiej Górze, B. Babią Górę.


RODZINA WYRAZÓW Od połączenia Babia Góra pochodzi przymiotnik babiogórski.


KOMENTARZ W polszczyźnie szyk rzeczownika i przymiotnika nie podlega ścisłym regułom: przymiotnik może występować zarówno przed rzeczownikiem, jak i po nim. W 1924 roku Henryk Gaertner zwrócił uwagę na czynnik stylistyczny, decydujący o ukształtowaniu połączeń rzeczownika z przymiotnikiem. Oto w polszczyźnie potocznej przymiotnik częściej występuje przed rzeczownikiem, w tekstach pisanych zaś, oficjalnych – raczej po nim. Układ bowiem przedrzeczownikowy ma charakter emocjonalny, nastrojowy, w szyku porzeczownikowym natomiast przeważa czynnik refleksji. Mamy jednak bardzo liczne odstępstwa od tych ogólnych zasad, i to odstępstwa raczej na korzyść szyku przedrzeczownikowego. Mówimy więc Babia Góra, mimo że przydawka sygnalizuje tu cechę wyodrębniającą, gatunkującą przedmiot. Bo też i utrwaloną tradycję ma przekonanie, że przedrzeczownikowe położenie przymiotnika jest bardziej dla polszczyzny typowe. • Przymiotniki utworzone – tak jak babiogórski – od nazw geograficznych piszemy małą literą. Duża litera pojawia się tylko w nazwach własnych, np. Babiogórski Park Narodowy.



Bacciarelli


WYMOWA [Baczjarelli]


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Bacciarellego, C. Bacciarellemu, N. Msc. Bacciarellim. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. spotkanie z panią Bacciarelli.


KOMENTARZ Nazwiska włoskie kończące się na -i są w polszczyźnie tradycyjnie odmieniane: Verdi – Verdiego – Verdiemu, Rossini – Rossiniego – Rossiniemu. Do tej grupy wyrazowej, której odmiana nie budzi żadnych zastrzeżeń poprawnościowych oraz oporów natury brzmieniowej, estetycznej, dołączyć należy nazwisko Bacciarelli: Bacciarellego –

Bacciarellemu. Pamiętajmy tylko, że jeżeli przed końcówką -i występuje głoska l, należy to i opuścić w dopełniaczu, celowniku i bierniku liczby pojedynczej.



badacz


DEFINICJA Badacz to 'osoba analizująca jakieś zjawisko, problem, najczęściej – naukowiec'.


INF. GRAMATYCZNE D. B. badacza, C. badaczowi, N. badaczem; lmn M. badacze, D. badaczy/badaczów.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem tym spokrewnione są wyrazy: badać, badawczo, badawczy, badanie.


KOMENTARZ W wielu tekstach spotkać można dopełniacz liczby mnogiej wyrazu badacz w dwóch różnych wariantach, np.: wielu badaczy, ale nieco dalej: wysiłki badaczów. Pamiętajmy – dla spokoju czytelników warto posługiwać się zawsze tą samą formą. Oczywiście, w wypadku takich rzeczowników jak badacz współwystępowanie dwu postaci obocznych czasem nawet w jednym tekście jest w gruncie rzeczy nieuchronne i ukazuje realną sytuację tej kategorii gramatycznej na początku XXI wieku. Wszystkie takie rozterki przeżywamy w odniesieniu do rzeczowników rodzaju męskiego kończących się spółgłoskami c, dz, cz, dż, sz, ż, rz. To właśnie stwardnienie tychże – pierwotnie miękkich – spółgłosek spowodowało określone przekształcenia w odmianie słów kończących się tymi dźwiękami. Gdyby wymienione spółgłoski były nadal miękkie, dodawalibyśmy do nich w dopełniaczu liczby mnogiej końcówkę -i, mówiąc badaczi. Ich stwardnienie sprawiło, że pierwotne -i zamieniło się w -y. Gdy poczucie owej miękkości ostatecznie zanikło, zaczęto do wyrazów zakończonych na c, dz, cz, dż, sz, ż, rz dodawać końcówkę -ów, jak w wypadku rzeczowników twardotematowych (skoro wozów, to i badaczów). I mogłoby się wydawać, że proces ten zakończy się ostatecznym zwycięstwem jakże atrakcyjnej, bo niepojawiającej się w żadnym innym przypadku gramatycznym, końcówki -ów. Jednak nagle nastąpiło zwolnienie całej ewolucji, związane niewątpliwie ze wzrostem świadomości normatywnej społeczności językowej. W efekcie postacie typu badaczy/badaczów funkcjonują ciągle na prawach form równorzędnych.



Baggio


WYMOWA [Badżio]


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. Baggia, C. Baggiowi, N. Msc. Baggiem. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. auto pani Baggio.


KOMENTARZ W polskich środkach masowego przekazu bardzo często pojawiają się nazwiska znanych Włochów. Pochodzące z Italii nazwiska zakończone na -o – w przeciwieństwie do polskich nazwisk z takim wygłosem (por. Kościuszko, Kościuszki) – zachowują odmianę męską. Kłopoty mogą sprawić nazwiska słabiej utrwalone w naszej tradycji. Dlatego przy odmianie nazwiska Baggio (noszą je dwaj słynni piłkarze włoscy

– Roberto i Dino) radziłbym skorzystać z następującej poprawnościowej wykładni: zalecałbym bezwzględnie jego odmienianie w konstrukcjach typu strzał Baggia, bramka zdobyta przez Baggia, podanie do Baggia, podał Baggiowi, zderzył się z Baggiem, zapomniał o Baggiu – to znaczy gdy nazwisko występuje samodzielnie; brzmienie mianownikowe dopuściłbym natomiast w wypowiedzeniach z odmienionymi formami imiennymi: strzał Roberta Baggio.



balwierz


DEFINICJA Balwierz to 'dawny odpowiednik dzisiejszego fryzjera'.


INF. GRAMATYCZNE D. balwierza.


ETYMOLOGIA Rzeczownik balwierz pochodzi od łacińskiego wyrazu broda (barba).


KOMENTARZ Przy okazji wyrazu balwierz warto wspomnieć o bardzo ciekawym i spotykanym w wielu językach zjawisku tzw. dysymilacji fonetycznej, czyli rozpodobnienia jednakowo brzmiących głosek występujących w poszczególnych wyrazach. Z łacińskim rzeczownikiem barba 'broda' związany jest średniołaciński barbarius 'cyrulik, golibroda'. Do niego, oczywiście, nawiązuje francuski barbier. Ale już w języku niemieckim obok zgodnej z oryginałem postaci Barbier występował Balbier – z rozpodobnioną parą głoskową l – r. Nasi przodkowie przejęli od sąsiadów oba te brzmienia, ale ostatecznie utrwalił się balwierz (później wyparty przez fryzjera).



Barbara


DEFINICJA Imię żeńskie.


INF. GRAMATYCZNE D. Barbary, C. Barbarze. W. Barbaro; lmn M. Barbary, D. Barbar.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Barbara pochodzą zdrobnienia Barbarka, Basia, Baśka.Barbórka to nazwa święta górniczego, które jest obchodzone 4 grudnia.


KOMENTARZ Wiele osób się zastanawia, jakie argumenty przemawiają za pisownią Barbórka przez ó. Przecież to ó jest niewymienne, a zatem prostszy byłby zapis z u! – rozumuje do dziś wielu rodaków (stanowisko to podtrzymywał długo ośrodek warszawski, a umacniał je autorytet profesora Doroszewskiego). Nowsze wydawnictwa ortoepiczne zaakceptowały jednak ostatecznie pisownię Barbórka – przez ó. Jest to ukłon w stronę śląskiej tradycji, w której funkcjonuje postać Barbora i wywiedziona z niej – umotywowana morfologicznie – Barbórka. Święto górnicze i jego nazwa są genetycznie związane ze śląskim regionem, dobrze się więc stało, że uszanowano tradycję lokalną, przekształconą w zwyczaj ogólnopolski.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawną formą wołacza od imienia Barbara jest postać Barbaro. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą, zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Droga Barbaro!

• Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się już znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwym szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalska Barbara, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze.


FRAZEOLOGIA Do najstarszych i najobfitszych złóż języka polskiego należy frazeologia chrześcijańska. Stałe wyrażenia i zwroty, sentencje i przysłowia o religijnym charakterze towarzyszyły naszym przodkom w ich codziennym obcowaniu. Można bez cienia przesady stwierdzić, iż trzysta sześćdziesiąt pięć kalendarzowych dni w roku rozpisanych było na setki konstrukcji typu Święta Barbara po wodzieBoże Narodzenie po lodzie.



Barbórka zob. Barbara


Barbusse


WYMOWA [Barbis]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Barbusse'a, C. Barbusse'owi, N. Barbusse'em, Msc. o Barbussie. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. rozmowa z panią Barbusse.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy drugiej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Verne, Apollinaire, Sartre. Przy ich odczytywaniu wygłosowe e ginie: [Barbis,Wern, Apoliner, Sartr] (w dwui wielosylabowych formach też akcentujemy zgłoskę ostatnią). Odmiana tych nazwisk jest w polszczyźnie rzeczownikowa, a zatem powinna się pojawić postać Barbusse'a – wymowa [Barbisa], Verne'a – wymowa [Werna], a w innych przypadkach: Barbusse'owi, Verne'owi – wymowa [Barbisowi, Wernowi], Barbusse'em, Verne'em – wymowa [Barbisem, Wernem], o Barbussie, Vernie – wymowa [o Barbisie, Wernie] – tak jak Apollinaire'a – wymowa [Apolinera], o Apollinairze – wymowa [o Apolinerze] itp. • Dodajmy, że – tak jak w wypadku wielu nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym określającym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej: Czytałem o Henryku Barbusse.


Bardo Śląskie


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Barda, C. Bardu, Msc. Bardzie.


ETYMOLOGIA Nazwa Bardo jest pięknym archaizmem językowym, który trzeba łączyć z prasłowiańską formą brdo (z miękkim i sylabotwórczym r), znaczącą tyle co 'pagórek, zbocze, góra' (por. też czeskie brdo).


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bardo pochodzą określenia mieszkańców: bardzianin, bardzianka, bardzianie, a także przymiotnik bardzki.


KOMENTARZ Kiedy w roku 1980 spędzałem parę dni wakacyjnych w okolicach Barda Śląskiego, mogłem się przekonać, że nieraz na tym samym budynku widnieje jedna tablica z formą w Bardzie Śląskim i druga – z postacią w Bardo Śląskim. Nieodmienianie nazwy starego grodu śląskiego, który już w wieku XI był kasztelanią, to zjawisko spotykane nawet w pracach naukowych, a wynikające z zatarcia się etymologicznej przejrzystości tego słowa, brzmiącego dla zdecydowanej większości obco i tajemniczo. Należy je jednak odmieniać: do Barda, z Barda, Bardem, o (w) Bardzie (a nie: w Bardo!!) tak jak stado, gniazdostada, gniazdastadem, gniazdem. • Użytkownicy polszczyzny często się zastanawiają, jaki utworzyć przymiotnik od nazwy miejscowej Bardobardzki czy bardecki? Trzeba sobie uświadomić, że dla postaci bardecki nie ma uzasadnienia formalnego. Mogłaby ona obowiązywać, gdyby miejscowość nosiła nazwę Bardko (wszak wymiana k na c jest częstym i typowym zjawiskiem w naszym języku: mękamęce, ręka – ręce, ptakptactwo itp.). A zatem jedynie poprawna jest forma bardzki. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. bardzianin, bardzianka. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu bardzianin brzmi bardzian. • Przymiotniki utworzone – tak jak bardzki – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Bardo – w mieście Bardo. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.



Bareja


DEFINICJA Nazwisko polskie.


INF. GRAMATYCZNE D. Andrzeja Barei, C. Andrzejowi Barei, B. Andrzeja Bareję, N. Andrzejem Bareją, Msc. o Andrzeju Barei. • Żeńskie nazwiska zakończone na -a można odmieniać według tego samego wzoru.


RODZINA WYRAZÓW Od każdego nazwiska możemy utworzyć określenie pary małżeńskiej – państwo Barejowie, a także tradycyjne formy żeńskie Barejowa 'żona Barei' i Barejówna, Barejanka 'panna Bareja'.


KOMENTARZ Rodzime nazwiska na -a mają odmianę żeńską. Oznacza to, że odmieniamy je niezależnie od tego, czy -a wskazuje na żeńskość formy (np. Kowalska), czy też jest zakończeniem nazwiska męskiego (np. Śmieja). W wypadku naszego nazwiska powiemy więc: Andrzej Bareja, Andrzejowi Barei i Anna Bareja, Annie Barei. • Odmiana nazwisk na -a jest konieczna zwłaszcza w pismach urzędowych. Gdyby je pozostawiano w formie mianownikowej (np. wzywa się ob. Bareja), wszyscy Polacy utworzyliby mianownik Barej. Tu trzeba pisać wzywa się ob. Bareję. • Z punktu widzenia morfologicznego dyskusyjna jest zasada wykluczająca połączenie -ji w tworach rodzimych, a więc nakazująca pisać w dopełniaczu i celowniku Barei, Dyi, Krei (por. M. Bareja, Dyja, Kreja). • Coraz mniej pań – i jest to zupełnie naturalne i psychologicznie uzasadnione – chce ujawniać swój wolny stan przyrostkiem -ówna czy -anka. Nie ma już panien Barejówien czy Barejanek (wyjątkiem są tu nazwiska znanych postaci ze świata kultury, nauki: Dymszówna, Skarżanka, Skubalanka). Jest pani Bareja. We współczesnej polszczyźnie odrywanie się od gramatycznej zależności od form męskich obejmuje także postacie żeńskich nazwisk odmężowskich z tradycyjnym przyrostkiem -owa (typ: Barejowa, Nowakowa). Częściej usłyszymy formę Janina Bareja niż Janina Barejowa. • Ogarnia mnie niepokój, gdy użytkownicy polszczyzny zaczynają reagować zdziwieniem na tradycyjne i ciągle wzorcowe określenia par małżeńskich typu Janina i Piotr Barejowie.


UWAGI STYLISTYCZNE Należy pamiętać o szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu urzędowego nasiliła się tendencja do błędnego stawiania nazwiska na pierwszym miejscu. Poprawna forma to Piotr Bareja, a nie Bareja Piotr. • W zwrotach grzecznościowych umieszczanych na kopertach czy pismach lepiej zrezygnować ze skrótów przed nazwiskiem – WP, Sz. Pan i zastąpić je pełną formułą Szanowny Pan Piotr Bareja, gdyż taki sposób zapisu odbierany jest jako bardziej elegancki i uprzejmy.



Bartłomiej


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bartłomieja, C. Bartłomiejowi, W. Bartłomieju; lmn M. Bartłomiejowie, potocznie Bartłomieje, D. Bartłomiejów.


ETYMOLOGIA Bartłomiej to aramejskie imię odojcowskie – Bar-Tholomai 'syn Tolmy' lub 'syn oracza'.

RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bartłomiej pochodzi zdrobnienie Bartek. • Warto pamiętać, że dawniej od imion tworzono także nazwy miejscowe, np. Barcin to gród Barta (tu mamy przyrostek dzierżawczy -in), Barta zaś – tak jak Bart czy Bartosz – to skrócone wersje imienia Bartłomiej.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawną formą wołacza od imienia Bartłomiej jest postać Bartłomieju lub zdrobniała Bartku. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą, zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Drogi Bartłomieju! • Postać zdrobniała Bartek wskazuje na osobę niedorosłą; może też być używana w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się już znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwym szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Bartłomiej, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich. I tak – w wypadku Bartłomieja – kiedyś by się powiedziało: Bartłomiejostwo przyszli do nas na obiad. Dzisiaj raczej mówimy: Bartłomiejowie przyszli (tzn. Bartłomiej z żoną).

FRAZEOLOGIA Noc św. Bartłomieja to rzeź hugenotów we Francji z 23 na 24 sierpnia 1572 roku. • dąb Bartek to najbardziej znany polski dąb we wsi Bartków koło Zagnańska. • drzeć ze skóry jak świętego Bartłomiejanie rób Bartka z chleba.

ODSYŁACZ Zob. też Bartosz.



Bartosz


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bartosza, C. Bartoszowi, W. Bartoszu; lmn M. Bartoszowie, potocznie Bartosze, D. Bartoszów.


ETYMOLOGIA Bartosz to skrócona wersja imienia Bartłomiej.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bartosz pochodzą zdrobnienia Bartoszek, Bartek.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawną formą wołacza od imienia Bartosz jest postać Bartoszu. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą, zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Drogi Bartoszu!

• Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się już znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia.

• Należy pamiętać o właściwym szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Bartosz, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich, dlatego można powiedzieć Bartoszowie w znaczeniu Bartosz z żoną.


FRAZEOLOGIA W pamięci zbiorowej utrwalił się fragment pieśni: Bartoszu, Bartoszu/ oj, nie traćwa nadzieijak się macie Bartoszuniech się pan panem będzie, a z wygodą sługa, Bartosz do siekiery, a Maciek do pługapo staremu pan Bartosz.

ODSYŁACZ Zob. też Bartłomiej.



Baudelaire


WYMOWA [Bodler]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Baudelaire'a, C. Baudelaire'owi, N. Baudelaire'em, Msc. o Baudelairze. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. dom pani Baudelaire.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy drugiej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Verne, Apollinaire, Barbusse, Sartre. Przy ich odczytywaniu wygłosowe e ginie: [Bodler,

Wern, Apoliner, Barbis, Sartr] (w dwui wielosylabowych formach też akcentujemy zgłoskę ostatnią). Odmiana tych nazwisk jest w polszczyźnie rzeczownikowa, a zatem w tekstach powinny się pojawiać postacie Baudelaire'a [Bodlera], o Baudelairze [o Bodlerze] – tak jak Apollinaire'a – wymowa [Apolinera], o Apollinairze – wymowa [o Apolinerze] itp.



Baudouin de Courtenay


WYMOWA [Boduę de Kurtene]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Baudouina de Courtenay, C. Baudouinowi de Courtenay, N. Baudouinem de Courtenay, Msc. o Baudouinie de Courtenay.


KOMENTARZ Niepolskie nazwiska ulegają często komicznym przekształceniom. Jan Baudouin de Courtenay to chyba najbardziej pokrzywdzony w tym względzie polski językoznawca. Z tego żyjącego w latach 1845–1929 lingwisty o francuskim nazwisku robi się najczęściej Beduina! A jak powinno się mówić? – Mieszkam przy ulicy Jana Boduena de Kurtene (z akcentem na -ne).



Bazaine


WYMOWA [Bazen]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bazaine'a, C. Bazaine'owi, N. Bazaine'em, Msc. o Bazainie. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. telefon do pani Bazaine.

ODSYŁACZ Zob. też Baudelaire.



bądź


DEFINICJA Spójnik najczęściej równoważny lub, albo. Zdania z bądź przedstawiają propozycje, z których można lub trzeba wybierać: Prezydent podpisze ustawę bądź ją zawetuje.


INF. GRAMATYCZNE Bądź wprowadza zdania współrzędne.


KOMENTARZ Od lat walczę ze złymi nawykami w nauczaniu zasad przestankowania. Szczególnie denerwujące jest mechaniczne operowanie formułami typu: nie stawiamy przecinka przed spójnikami z grupy i – lub, anibądź. Trudno się nie zgodzić z twierdzeniem, że zalecenia te zwykle chronią od błędów interpunkcyjnych. Rzeczywiście przed spójnikiem bądź zazwyczaj nie stawiamy przecinka: Możesz wybrać studia humanistyczne bądź techniczne. Nie można jednak z tej reguły robić dogmatu, gdyż wtedy staje się ona przyczyną masowego niezamykania przecinkiem zdań podrzędnych, po których spójnik bądź występuje. Warto więc pamiętać o najważniejszym, składniowym kryterium polskiej interpunkcji, według którego przecinki należy stawiać na granicy zdań. Poprawne jest zatem zdanie – Mógł wyjechać do Francji, o której

wciąż marzył, bądź wybrać stypendium we Włoszech. • Jeżeli w zdaniu występuje podwojone bądź, to przed powtórzonym spójnikiem musi pojawić się przecinek: Musisz wybrać bądź jedno, bądź drugie. • Kontaminacja (skrzyżowanie) to jedno z bardziej żywotnych zjawisk w języku. Błędne w każdym bądź razie powstało z „krzyżówki" w każdym razie i bądź co bądź.


UWAGI STYLISTYCZNE Trzeba przyznać, że nawet małe słówka, jakimi są spójniki (w rozbiorze składniowym nazywane wskaźnikami zespolenia), mogą stać się przedmiotem rozterki poprawnościowej. Bo też są one istotnymi wyznacznikami stylu danej wypowiedzi. Spójnik bądź raczej nie powinien pojawiać się w sytuacjach potocznych, jest bowiem charakterystyczny dla wypowiedzi oficjalnych. Zupełnie inny wydźwięk mają właściwe potocznym wypowiedziom połączenia z bądź: bądź co bądź, gdzie bądź, jak bądź.

FRAZEOLOGIA bądź co bądźgdzie bądźjak bądź.


Beaumarchais


WYMOWA [Bomarsze]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Beaumarchais'go, C. Beaumarchais'mu, N. Msc. Beaumarchais'm. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. przyglądam się pani Beaumarchais.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich typu Beaumarchais, Richelieu, Montesquieu może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że wprawdzie nie mają one na końcu -e, ale ich wygłos tak jest odczytywany: [Bomarsze, Riszelie, Monteskie] – z akcentem na -e. W przypadkach zależnych przyjmują one postacie: Beaumarchais'go – wymowa [Bomarszego], o Beaumarchais'm – wymowa [o Bomarszem], Richelieugo [Riszeliego], o Richelieum [o Riszeliem], Montesquieugo [Monteskjego], o Montesquieum [o Monteskjem]. Apostrof w zapisie graficznym pojawia się zawsze po spółgłoskach niemych i ułatwia zachowanie oryginalnej pisowni francuskiej. • Dodajmy od razu, że – tak jak w wypadku wielu innych nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej, np. komedie Piotra Beaumarchais, polityka kardynała Richelieu, dzieła myśliciela Montesquieu itp.



Beniamin


WYMOWA [Beniamin], nie: [Bendżamin]


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Beniamina, C. Beniaminowi, W. Beniaminie; lmn M. Beniaminowie, D. Beniaminów.

RODZINA WYRAZÓW Od imienia Beniamin pochodzi zdrobnienie Beniaminek. • Biblijny Beniamin to najmłodszy i najbardziej kochany syn Jakuba i Racheli, dlatego też od tego imienia własnego pochodzi wyraz pospolity beniaminek, który oznacza 'najmłodsze, ulubione dziecko lub osobę dorosłą, najmłodszą w gronie, faworyzowaną'.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawną formą wołacza od imienia Beniamin jest postać Beniaminie. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą, zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Drogi Beniaminie!

• Należy pamiętać o właściwym szyku imienia i nazwiska. • Postać zdrobniała Beniaminek wskazuje na osobę niedorosłą; może też być używana w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się już znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwym szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Beniamin, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich, dlatego można powiedzieć Beniaminowie w znaczeniu Beniamin z żoną.


beniaminek


Berlin


DEFINICJA Nazwa stolicy Niemiec.


INF. GRAMATYCZNE D. Berlina, Msc. Berlinie.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Berlin pochodzą określenia mieszkańców: berlińczyk, ber-

zob. Beniamin









linianka, berlińczycy, a także przymiotnik berliński.


KOMENTARZ Tak się ułożyły dzieje polskiej fleksji, że w niektórych przypadkach gramatycznych określenie reguł związanych z posługiwaniem się poszczególnymi końcówkami nie jest proste. Tak jest np. z dopełniaczem liczby pojedynczej rodzaju męskiego. Poza jedną regułą, mówiącą o końcówce -a rzeczowników żywotnych, właściwie niczego więcej o zasadach użycia bądź -a, bądź -u powiedzieć się nie da. Dotyczy to również nazw miejscowych. Tylko uzus decyduje o naszym postępowaniu gramatycznym, dlatego mówimy Berlina, Paryża, ale Londynu, Madrytu. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą – berlińczyk, berlinianka. • Przymiotniki utworzone – tak jak berliński – od nazw miejscowych piszemy małą literą. Duża litera pojawia się tylko w nazwach własnych, np. Berliński Festiwal Filmowy.

ODSYŁACZ Zob. też -ik/-yk.


Berlusconi


WYMOWA [Berluskoni]


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Berlusconiego, C. Berlusconiemu, N. Msc. Berlusconim. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. spotkanie z panią Berlusconi.


KOMENTARZ Nazwiska włoskie kończące się na -i są w polszczyźnie tradycyjnie

odmieniane: Verdi – Verdiego – Verdiemu, Rossini – Rossiniego – Rossiniemu. Do tej grupy wyrazowej, której odmiana nie budzi żadnych zastrzeżeń poprawnościowych oraz oporów natury brzmieniowej, estetycznej, dołączyć należy nazwisko Berlusconi: Berlusconiego – Berlusconiemu.


Bernini


WYMOWA [Bernini]


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Berniniego, C. Berniniemu, N. Msc. Berninim. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. spotkanie z Eleonorą Bernini.

ODSYŁACZ Zob. też Berlusconi.



Beskid


DEFINICJA Nazwa części Karpat.


INF. GRAMATYCZNE D. Beskidu; lmn M. Beskidy, D. Beskidów.


RODZINA WYRAZÓW Od wyrazu Beskid pochodzi przymiotnik beskidzki.


KOMENTARZ Nazwy pasm górskich zazwyczaj występują w liczbie mnogiej. Łączą się najczęściej z przyimkiem w, np. w Beskidach, w Himalajach, w Pieninach. Czasami jednak pojawia się także przyimek na, np. na Uralu, na Ałtaju. • Przymiotniki utworzone – tak jak beskidzki – od nazw geograficznych piszemy małą literą.



Betlejem


WYMOWA [Betlejem], nie: [Betlejem]


DEFINICJA Nazwa miasta w Palestynie.


INF. GRAMATYCZNE Wyraz nieodmienny.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Betlejem pochodzi przymiotnik betlejemski (gwiazda betlejemska).


KOMENTARZ Zgodnie z tradycją utrwaloną chociażby w kolędach rzeczownika Betlejem nie odmieniamy: dzisiaj w Betlejem, w Betlejem żydowskim, a nie w Betlejemie; a my do Betlejem, a nie do Betlejemu; przy Betlejem, a nie przy Betlejemie. Podobnie nieodmiennych jest wiele innych nazw obcych kończących się spółgłoską -m (w Kafarnaum, do Bochum, do Monachium, w Lacjum, w Birmingham). Odmienione Betlejem – zrozumiałe jako proces przystosowania obcej nazwy do polskiego systemu deklinacyjnego, podciągnięte pod paradygmat Sztokholm, w Sztokholmie, Chartum, w Chartumie – brzmi chyba mniej dostojnie, co jest również pewnym argumentem za utrzymaniem tradycyjnej unieruchomionej fleksyjnie formy. • Przymiotniki utworzone – tak jak betlejemski – od nazw miejscowych piszemy małą literą.

bez-/beze-


DEFINICJA Przedrostek, który oznacza brak jakiejś cechy.


RODZINA WYRAZÓW W polszczyźnie właściwie tylko w jednym wypadku używa się rozszerzonej formy tej cząstki (beze-). Mowa tu o wyrazie bezecny i jego pochodnych: bezeceństwo, bezecność, bezecnik itp.


KOMENTARZ Analogia słowotwórcza to wielka siła w języku, to także bardzo atrakcyjny środek stylistyczny. Korzystają więc z niego chętnie twórcy języka artystycznego: bezniebny, beztęczny (B. Leśmian) – analogicznie do bezdomny, bezdźwięczny; bezprzyczynny (J. Tuwim) – analogicznie do bezsensowny. W słownikach języka polskiego nie znajdziemy jednak żadnej z tych poetyckich formacji. Czy są to zatem konstrukcje niepoprawne? Oczywiście nie! Są to formacje zgodne z systemem słowotwórczym języka polskiego, a możliwość znalezienia form analogicznych świadczy o ich systemowej prawidłowości. Jednak nie każdy neologizm artystyczny wchodzi do języka ogólnego. Decyduje o tym przede wszystkim uzus społeczny, który może „nie zatwierdzić" systemowo możliwych, ale nieobecnych dotąd formacji. Wymienione wyżej słowa to typowe konstrukcje potencjalne, które mogą być przyjęte przez społeczeństwo, jeśli życie zgłosi na nie zapotrzebowanie. • Cząstka bez- może poprzedzać przymiotniki (np. bezsensowny, bezcelowy), przysłówki (np. bezdusznie, bezpłatnie, bezradnie) i rzeczowniki (np. bezład, bezludzie, bezwyznaniowiec). • We wszystkich wypadkach wyrazy z przedrostkiem bez- zapisujemy łącznie. • Warto pamiętać, że przymiotniki na bez- oznaczają cechę stałą i niezmienną, dlatego nie tworzymy ich dla określenia cech sporadycznych i okazjonalnych. Nie powiemy więc o sklepie bez kolejki – sklep bezkolejkowy (chyba że będzie to powtarzalna i stała cecha naszego sklepu).


beza


DEFINICJA Beza to 'rodzaj ciastka'.


INF. GRAMATYCZNE D. bezy, C. bezie; lmn M. bezy, D. bez.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem beza spokrewniony jest przymiotnik bezowy (tort bezowy).


KOMENTARZ Stwierdzenie, że formy rzadko używane zacierają się w świadomości użytkowników języka, można zilustrować wieloma przykładami. Słyszy się dokoła dopełniacz liczby mnogiej bezów (np. proszę pięć bezów), choć nazwa ciastka ma w mianowniku liczby pojedynczej formę żeńską ta beza i właściwą konstrukcją dopełniacza liczby mnogiej jest postać bez (jak łez, brzóz, kóz). Ale ta mianownikowa żeńska beza jest rzadko używana (kupujemy z reguły kilka ciastek!), stąd i pomieszanie wzorów odmiany.


Będzin


WYMOWA [Beńdzin], nie: [Będzin]


DEFINICJA Nazwa miasta nad Czarną Przemszą.


INF. GRAMATYCZNE D. Będzina, Msc. Będzinie.

ETYMOLOGIA Będzin to stara osada, w której na Górze Zamkowej znajdowała się strzelnica-gród, strzegąca przeprawy przez rzekę na ważnym szlaku handlowym Wschód – Zachód. Była to własność Będy, a Będa to skrót złożonego imienia Będziemir (zapisy: 1229 Biden, 1301 Banden, 1325 Bandin). W dokumencie Kazimierza Wielkiego (1358–1364) czytamy: Założyliśmy pod zamkiem Będzin (Bendzienensi ciuitatem) miasto, które nazwaliśmy Będzin (Bandzien). Jest to więc nazwa dzierżawcza.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Będzin pochodzą określenia mieszkańców: będzinianin, będzinianka, będzinianie, a także przymiotnik będziński.


KOMENTARZ Tradycja lokalna, pomieszanie typów deklinacyjnych zachodzące pod wpływem licznych analogii (choćby odmiany miejscowości sąsiednich) – oto czynniki, które doprowadzają do częstych rozbieżności między oficjalną normą a praktyką społeczną. Mieszkańcy Zagłębia używają więc masowo formy w Będziniu, choć norma nakazuje odmianę w Będzinie. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu będzinianin brzmi będzinian (nie: będzinianów). • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą – będzinianin, będzinianka. • Przymiotniki utworzone – tak jak będziński – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Można zauważyć, że przy urabianiu nazw mieszkańców poszczególnych miejscowości działają często mechanizmy estetyczne. Oczywiście do tego słowotwórczego zabiegu wykorzystujemy najczęściej przyrostek -anin, dlatego mamy formę będzinianin od Będzin, tak jak wrocławianin od Wrocław. Funkcje przyrostkowego wariantu, dzięki któremu dana nazwa mieszkańca nabiera potoczności, pełni sufiks -ak. Wyczuwamy, że forma będziniak brzmi mniej oficjalnie niż będzinianin. Jednak w Będzinie będzinianie zmagają się z będziniakami. Dzieje się tak najpewniej dlatego, że forma będziniak jest atrakcyjniejsza fonetycznie: nie ma tu dubletu głoskowego ń – ń, który pojawia się w oficjalnej formie będzinianin. • Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Będzin – w mieście Będzin. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.



Białystok


WYMOWA [Białystok]


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Białegostoku, C. Białemustokowi, N. Białymstokiem, Msc. Białymstoku.


ETYMOLOGIA Białystok pochodzi od dwóch wyrazów: biały i stok.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Białystok pochodzą określenia mieszkańców: białostoczanin, białostoczanka, białostoczanie, a także przymiotnik białostocki.


KOMENTARZ Białystok reprezentuje typ złożeń nazywanych zrostami. Jedną konstrukcję tworzy tutaj przymiotnik i z reguły jednosylabowy rzeczownik. W przymiotniku następuje przesunięcie miejsca akcentu w prawo: Białystok ma jeden akcent na -ły-, a nie jak było w zestawieniu dwa akcenty na biai stok. Zasada poprawnościowa mówi, że oba składniki nazw

złożonych odmieniają się według reguł obowiązujących odpowiednie części mowy: BiałystokBiałegostoku – w Białymstoku. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu białostoczanin brzmi białostoczan (nie: białostoczaninów). • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. białostoczanin, białostoczanka. • Przymiotniki utworzone – tak jak białostocki – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Białystok – w mieście Białystok. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.


biblioteka


WYMOWA [biblioteka], nie: [bibloteka]


DEFINICJA Biblioteka to 'zbiór książek', a także 'instytucja czy pomieszczenie związane z ich gromadzeniem'.


INF. GRAMATYCZNE D. biblioteki; lmn D. bibliotek.


ETYMOLOGIA Wyraz biblioteka pochodzi z greckiego, gdzie biblion to 'księga', a theke 'miejsce schowania'.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem biblioteka spokrewnione są formy: bibliotekarz, bibliotekarka, bibliotekarstwo, bibliotekoznawstwo, biblioteczny, biblioteczka.


KOMENTARZ Bardzo rażąca jest postać bibloteka, rozpowszechniona w wielu środowiskach. Przypominam więc o konieczności fonetycznego podtrzymywania literowego połączenia -lio-, a przy okazji informuję, że w bibliotece, chociaż jest ona wyrazem obcym, powinno się akcentować przedostatnią sylabę -te-, a nie trzecią od końca -lio-.

FRAZEOLOGIA biblioteka szkolnabiblioteka publiczna.


Bielany


DEFINICJA Nazwa wsi oraz dzielnic Krakowa i Warszawy.


INF. GRAMATYCZNE D. Bielan, C. Bielanom.


ETYMOLOGIA Nazwę Bielany należy łączyć z nazewniczym pniem biel'bagno, błoto, mokradło'. Ten sam element znaczeniowy znajdziemy w innych nazwach miejscowych: Bielice, Bielawa, Bielawy, Bieliny.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bielany pochodzą określenia mieszkańców: bielanianin, bielanianka, bielanianie, a także przymiotnik bielański.


KOMENTARZ Bielany to najczęściej nazwa dzielnicy. Jeżeli Bielany pojawiają się w takim właśnie znaczeniu, to mówimy jadę na Bielany, mieszkam na Bielanach. Jeżeli natomiast nazwa oznacza wieś (miejscowość), mówimy jadę do Bielan, mieszkam w Bielanach. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu bielanianka brzmi bielanianek. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. bielawianin, bielawianka. • Przymiotniki utworzone – tak jak bielański – od nazw miejscowych piszemy małą literą. Duża litera pojawia się tylko w nazwach własnych, np. Las Bielański.

Bielawa


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Bielawy, C. Bielawie.


ETYMOLOGIA Bielawę należy łączyć z nazewniczym pniem biel'bagno, błoto, mokradło'. Taki sam element znaczeniowy znajdziemy w innych nazwach miejscowych: Bielice, Bielany, Bielawy, Bieliny.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bielawa pochodzą określenia mieszkańców: bielawianin, bielawianka, bielawianie, a także przymiotnik bielawski.


KOMENTARZ Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu bielawianin brzmi bielawian (nie: bielawianinów). • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. bielawianin, bielawianka. • Przymiotniki utworzone – tak jak bielawski – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Bielawa – w mieście Bielawa. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.



Bielsko-Biała


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Bielska-Białej, C. Msc. Bielsku-Białej, B. Bielsko-Białą, N. Bielskiem-Białą.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bielsko-Biała pochodzą określenia mieszkańców: bielszczanin, bielszczanka, bielszczanie, a także przymiotnik bielski lub bielsko-bialski.


KOMENTARZ W nazwie Bielsko-Biała występuje łącznik, gdyż jest to zestawienie o członach równorzędnych, obejmujące dwie – kiedyś odrębne – miejscowości. Było Bielsko i była Biała; w pewnym momencie miejscowości te zlały się w jeden organizm miejski. Podobnie zapisujemy nazwy: Jaworzno-Szczakowa, Skarżysko-Kamienna, Kędzierzyn-Koźle. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu bielszczanin brzmi bielszczan (nie: bielszczaninów). • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. bielszczanin, bielszczanka. • Przymiotniki utworzone – tak jak bielski – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Bielsko-Biała – w mieście Bielsko-Biała. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.



Bierutów


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Bierutowa, Msc. Bierutowie.

ETYMOLOGIA Nazwa Bierutów pochodzi od polskiego odpowiednika niemieckiego imienia BeroldBierut.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bierutów pochodzą określenia mieszkańców: bierutowianin, bierutowianka, bierutowianie, a także przymiotnik bierutowski.


KOMENTARZ Dochodzą do mnie coraz częściej głosy upominające się o zmianę nazwy Bierutów, jaką nosi miasto leżące między Oleśnicą a Namysłowem. Bierutowice są już Karpaczem Górnym, dlaczego więc gospodarze grodu nad Widawą ciągle są wierni pamięci Bolesława Bieruta? – pytają zniecierpliwieni mieszkańcy Dolnego Śląska. Rozumiem doskonale ich odczucia, ale muszę wziąć w obronę nazwę Bierutów, bo... nie nawiązuje ona do nazwiska Bierut, które pochodzi od podstawy bier- 'brać, biorę'. Jest natomiast związana z XVIII-wiecznymi postaciami Bernstadt, Beroldestadt, Berolstadt, których polskim odpowiednikiem był od XVI stulecia Bierutów (w tekście polskim z roku 1561: przed Bieruthowem). Beroldestadt był zatem własnością Berolda, czyli spolszczonego Bierułta i potem Bieruta (por. też polskie formacje imienne na -ut typu Borut, Boruta). • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu bierutowianin brzmi bierutowian. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. bierutowianin, bierutowianka.

• Przymiotniki utworzone – tak jak bierutowski – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Bierutów – w mieście Bierutów. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.


bierzmowanie


DEFINICJA Bierzmowanie to 'sakrament, którego celem jest umocnienie wiary'.


INF. GRAMATYCZNE D. bierzmowania.


ETYMOLOGIA Wyraz bierzmowanie trzeba łączyć z łacińskim czasownikiem firmo – 'umacniam, wzmacniam, czynię silnym'.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem bierzmowanie spokrewnione są formy: bierzmować, bierzmowany, bierzmowana.


KOMENTARZ Ponieważ język prasłowiański i wyrosła z jego pnia polszczyzna pierwszych wieków nie znały dźwięku f, zamieniano go na wargowe p bądź b. To dlatego np. od łacińskiego czasownika firmo pochodzą takie wyrazy, jak angielskie i francuskie confirmation, niemieckie Konfirmation – wszystkie z f, a my mamy bierzmowanie (z dawn. birzmowanie) – z b.


bilateralny


DEFINICJA Bilateralny to 'dwustronny, obustronny, obopólny, wzajemny'.


INF. GRAMATYCZNE Lmn M. bilateralni.


ETYMOLOGIA Przymiotnik bilateralny powstał z połączenia łacińskich bii lateralis 'boczny'.

KOMENTARZ Bardzo często przypominam o obowiązku dobrej znajomości znaczeń obcych słów, bo tylko taka postawa może uchronić od posługiwania się napuszonymi formalnie, a groteskowymi w istocie konstrukcjami typu bilateralne stosunki dwustronne między Polską a Czechami. Przytoczony fragment – po zastąpieniu obcego słowa formą rodzimą – ma bowiem postać: dwustronne stosunki dwustronne.


UWAGI STYLISTYCZNE Przypominam, że wyraz bilateralny ma charakter książkowy i nie powinien być używany w nieoficjalnych kontaktach językowych.



Binarowa


DEFINICJA Nazwa wsi.


INF. GRAMATYCZNE D. C. Msc. Binarowej, B. N. Binarową.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Binarowa pochodzi przymiotnik binarowski.


KOMENTARZ O odmianie BinarowaBinarowej decyduje wyłącznie miejscowy zwyczaj. Mamy również podobnie zbudowane nazwy miejscowe, np. Miłosna, Włoszczowa, które odmieniają się – w (o) Miłośnie, we (o) Włoszczowie (jak w (o) dziewczynie). Binarowa natomiast podobnie jak Limanowa ma odmianę przymiotnikową: Binarowa – w (o) Binarowej (jak miłej, ładnej, dobrej). • Przymiotniki utworzone – tak jak binarowski – od nazw miejscowych piszemy małą literą.



biszkopt


DEFINICJA Biszkopt to 'rodzaj ciasta'.


INF. GRAMATYCZNE D. biszkoptu.


ETYMOLOGIA Wyraz biszkopt pochodzi od łacińskiego bis i coctus 'dwukrotnie gotowany'.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem biszkopt spokrewniony jest przymiotnik biszkoptowy (tort biszkoptowy).


KOMENTARZ Przy okazji wyrazu biszkopt warto wspomnieć o bardzo ciekawym i spotykanym w wielu językach zjawisku tzw. dysymilacji fonetycznej, czyli rozpodobnienia jednakowo brzmiących głosek występujących w poszczególnych wyrazach. Pierwotny biszkokt (bis + coctus) to dzisiejszy biszkopt (k – k rozpodobnione na k – p).



blacharz


DEFINICJA Blacharz to 'ten, kto zawodowo zajmuje się produkcją i naprawą przedmiotów z blachy'.


INF. GRAMATYCZNE D. B. blacharza, C. blacharzowi, N. blacharzem; lmn M. blacharze, D. blacharzy/blacharzów.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem tym spokrewnione są wyrazy: blacha, blacharnia, blacharstwo, blacharski.


KOMENTARZ W wielu tekstach spotkać można dopełniacz liczby mnogiej wyrazu blacharz w dwóch różnych wariantach, np.: poszukujemy blacharzy, ale nieco dalej: praca dla blacharzów. Pamiętajmy – dla spokoju czytelników warto posługiwać się zawsze tą samą formą. Oczywiście, w wypadku takich rzeczowników jak blacharz współwystępowanie dwu postaci obocznych czasem nawet w jednym tekście jest w gruncie rzeczy nieuchronne i ukazuje realną sytuację tej kategorii gramatycznej na początku XXI w. Wszystkie takie rozterki przeżywamy w odniesieniu do rzeczowników rodzaju męskiego kończących się spółgłoskami c, dz, cz, dż, sz, ż, rz. To właśnie stwardnienie tychże – pierwotnie miękkich – spółgłosek spowodowało określone przekształcenia w odmianie słów kończących się tymi dźwiękami. Gdyby wymienione spółgłoski były nadal miękkie, dodawalibyśmy do nich w dopełniaczu liczby mnogiej końcówkę -i, mówiąc blacharzi. Ich stwardnienie sprawiło, że pierwotne -i zamieniło się w -y. Gdy poczucie owej miękkości ostatecznie zanikło, zaczęto do wyrazów zakończonych na c, dz, cz, dż, sz, ż, rz dodawać końcówkę -ów, jak w wypadku rzeczowników twardotematowych (skoro wozów, to i blacharzów). I mogłoby się wydawać, że proces ten zakończy się ostatecznym zwycięstwem jakże atrakcyjnej, bo niepojawiającej się w żadnym innym przypadku gramatycznym, końcówki -ów. Jednak nagle nastąpiło zwolnienie całej ewolucji, związane niewątpliwie ze wzrostem świadomości normatywnej społeczności językowej. W efekcie postacie typu blacharzy/blacharzów funkcjonują ciągle na prawach form równorzędnych.



Blanché


WYMOWA [Blansze]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Blanchégo, C. Blanchému, N. Msc. Blanchém. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. opiekuję się panią Blanché.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy pierwszej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Mérimée, Mallarmé, Aymé, Debré, Carré, Condé. Odczytujemy je: [Blansze, Merime, Malarme, Eme, Debre, Kare, Konde] – z akcentem na końcowym -e, a odmieniamy przymiotnikowo: Blanchégo, Blanchému, Mériméego, Mériméemu, Mallarmégo, Mallarmému, Aymégo, Aymému, Debrégo, Debrému, Carrégo, Carrému, Condégo, Condému. Dodajmy od razu, że – tak jak w wypadku wielu innych nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej, np. utwory Prospera Mérimée, sonet Stéphané'a Mallarmé, rząd Michela Debré itp.



bo


DEFINICJA Spójnik najczęściej równoważny ponieważ, dlatego że. Rozpoczyna zdania o treści przeciwstawnej w stosunku do zdania nadrzędnego: Nie kupił nic więcej, bo nie miał pieniędzy.

INF. GRAMATYCZNE Bo wprowadza zdania podrzędne.


KOMENTARZ Warto zawsze pamiętać o najważniejszym, składniowym kryterium polskiej interpunkcji, według którego przecinki należy stawiać na granicy zdań. Korzystając z tej zasady, postawimy jeden przecinek w wypowiedzeniu: Nie poszedł do szkoły, bo bolała go głowa. Zdanie bo bolała go głowa wydzielone jest na początku przecinkiem, a na końcu kropką. • Jeśli jakaś forma językowa jest rzadziej używana, ludzie zaczynają ją odbierać jako dziwnie brzmiącą, wręcz niepoprawną. Od razu więc powiem, że nie zdziwiła mnie wątpliwość czytelniczki-nauczycielki z Wrocławia, choć muszę wziąć w obronę zaatakowaną konstrukcję. Chodzi o zdanie z artykułu Szymona Kobylińskiego: Bałem się sam wypowiedzieć głośno to zdanie, bom już raz oberwał za podobne stwierdzenia. Niepokój wzbudziła forma bom. Korespondentka uważa, że przytoczone zdanie powinno brzmieć następująco: …bo już oberwałem za podobne stwierdzenia. Muszę zacząć od pewnej prawdy historycznojęzykowej. Otóż dzisiejszym postaciom typu zrobiłem, zrobiłeś – pisałem, pisałeśoberwałem, oberwałeś itp., a więc formom czasu przeszłego, w dawnej polszczyźnie odpowiadały dwuelementowe konstrukcje, składające się na tzw. czas przeszły złożony. Odmiana czasownika pisać np. wyglądała kiedyś w czasie przeszłym złożonym następująco: pisał jeśm, pisał jeś, pisał jest, pisali jeśmy, pisali jeście, pisali są. Dopiero ze zlania się tych dwu elementów powstał dzisiejszy paradygmat: pisałem, pisałeś, pisał (tu jest po prostu wypadło), pisaliśmy, pisaliście, pisali (tu wypadło ). We współczesnej polszczyźnie pozostały dwa ślady po dawnym czasie przeszłym złożonym. Pierwszym z nich jest akcent, który w formach typu pisaliśmy, czytaliście pada – zgodnie z normą – na sylabę trzecią od końca, a więc na -sai -ta(no bo kiedyś były to dwa wyrazy: pisali jeśmy i czytali jeście). Drugą pozostałością jest ruchomość owych -m, -ś, -śmy, -ście i możność doczepiania ich do dowolnego składnika zdania. Ale tak jak coraz większa liczba Polaków (zwłaszcza najmłodszych) zaczyna w formach typu zrobiliśmy, pisaliśmy stawiać akcent na sylabie przedostatniej (-li-), tak i nasila się tendencja – zwłaszcza w tekstach pisanych – do unieruchamiania cząstek -m, -ś, -śmy, -ście, do pozostawiania ich przy czasowniku (tylko zrobiliśmy to dobrze, a nie np. dobrześmy to zrobili). To ostatnie stwierdzenie odnosi się przede wszystkim do cząstki -m z 1. osoby liczby pojedynczej. Jam nie z soli ani roli, ale z tego, co mnie boli, wyrosłem – powiedział o sobie Stefan Czarniecki (czyli ja nie jestem z soli…). Jak widać, ruchomość -m była czymś powszechnym, zwyczajnym. Dziś już tak nie jest, a w miarę upływu lat tego typu postacie w coraz silniejszym stopniu będą odbierane jako archaiczne. Muszę jednak napisać, że zdanie …bo już raz oberwałem za podobne stwierdzenia wolno przekształcić na …bom już oberwał za podobne stwierdzenia, jak to uczynił Szymon Kobyliński. Nie zawsze to sobie uświadamiamy, ale każdy z nas stosuje jeszcze w tekstach mówionych takie przesunięcia. Robimy to na pewno coraz rzadziej, bo tak przebiega ewolucja omawianego zjawiska, co nie zmienia wypowiedzianego wyżej stwierdzenia, że zdanie przytoczone przez czytelniczkę z Wrocławia nie jest błędem.


UWAGI STYLISTYCZNE Trzeba przyznać, że nawet małe słówka, jakimi są spójniki (w rozbiorze składniowym nazywane wskaźnikami zespolenia), mogą stać się

przedmiotem rozterki poprawnościowej. Bo też są one istotnymi wyznacznikami stylu danej wypowiedzi. Nie powiemy przecież do kolegi: nie idę na mecz, ponieważ (gdyż) źle się czuję. Najczęściej posłużymy się parą zdań, obywając się bez spójnika: źle się czujęnie idę na mecz. Nie będzie też raziło w mowie potocznej słówko bo: nie idę na mecz, bo źle się czuję.


FRAZEOLOGIA bo to się zwykle tak zaczyna, / sam nawet nie wiesz, jak i gdzie (fragment piosenki śpiewanej przez Tadeusza Olszę).



Bogdan


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bogdana, C. Bogdanowi, W. Bogdanie; lmn M. Bogdanowie, D. Bogdanów.


ETYMOLOGIA Imię słowiańskie. Jego znaczenie – 'dany od Boga' – pojawiało się w różnych kręgach kulturowych (por. łac. Adeodatus 'dany od Boga' czy takie imiona, jak Teodor i Bożydar). • Imię Bogdan było tak popularne w średniowiecznej Rumunii, że nawet jakiś czas określano ją mianem Bogdanii. • Fonetycznym wariantem tego imienia jest postać z h dźwięcznym – powszechna zwłaszcza na Ukrainie – Bohdan.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bogdan pochodzą zdrobnienia i spieszczenia Bogdanek, Bodek, Bodzio, Boguś, a także formy żeńskie Bogdana, Bogna. • Warto pamiętać, że dawniej od imion tworzono także nazwiska. Od Bogdana wywodzą się nazwiska Bogdanowicz, Bogdański, Bogdaniuk.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawne formy wołacza od tego imienia i jego pochodnych to Bogdanie, Bogusiu itd. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej (Bogdan, Boguś) zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą – zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Szanowny Bogdanie! • Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się dobrze znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwej kolejności imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Bogdan, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich. I tak – w wypadku Bogdana – kiedyś by się powiedziało: Bogdanostwo przyszli do nas na obiad (tzn. Bogdan z żoną). Dzisiaj częściej usłyszymy: Bogdanowie podarowali nam ładny prezent.



Boguchwał


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Boguchwała, C. Boguchwałowi, W. Boguchwale; lmn M. Boguchwałowie, D. Boguchwałów.


ETYMOLOGIA Imię słowiańskie (obecnie rzadkie) należące do produktywnych niegdyś złożeń związanych z Bogiem. Nadawano je temu, kto miał chwalić Boga, albo temu, kto na chwałę Boga zasługiwał.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Boguchwał pochodzą zdrobnienia Boguchwałek, Fałek, a także formy pokrewne Bogufał i Bogufalec.



Bogumił


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bogumiła, C. Bogumiłowi, W. Bogumile; lmn M. Bogumiłowie, D. Bogumiłów.


ETYMOLOGIA Imię słowiańskie należące do produktywnych niegdyś złożeń związanych z Bogiem. Oznaczało 'osobę miłą Bogu'. Podobne konstrukcje odnajdziemy w grece i łacinie – por. gr. Theofilos i łac. Amadeus.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bogumił pochodzi zdrobnienie Boguś, a także forma żeńska Bogumiła. • Od tego imienia pochodzi też nazwisko Bogucki.

UWAGI STYLISTYCZNE Poprawne formy wołacza od imienia Bogumił i jego pochodnych to Bogumile, Bogusiu itd. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej (Bogumił, Boguś) zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą – zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Kochany Bogusiu! • Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się dobrze znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwej kolejności imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Bogumił, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich. I tak – w wypadku Bogumiła – kiedyś by się powiedziało: Bogumiłostwo przyszli do nas na obiad (tzn. Bogumił z żoną). Dzisiaj częściej usłyszymy: Wieczorem przychodzą do nas Bogumiłowie.



Bogusław


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bogusława, C. Bogusławowi, W. Bogusławie; lmn M. Bogusławowie, D. Bogusławów.


ETYMOLOGIA Imię słowiańskie należące do powszechnych dawniej złożeń związanych z Bogiem. Oznaczało człowieka, który miał sławić Boga.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bogusław pochodzą zdrobnienia Boguś, Sław, Sławek, a także formy pokrewne Bogusz, Bohusz, Boguta oraz imię żeńskie Bogusława. • Od tego imienia pochodzą też nazwiska Bogucki, Bogusławski, Bogusiewicz, Bogusz, Boguszewski oraz nazwa miejscowa Boguszów.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawne formy wołacza od imienia Bogusław i jego pochodnych to Bogusławie, Bogusiu itd. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą – zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Kochany Bogusławie! • Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się dobrze znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwej kolejności imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Bogusław, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich. I tak – w wypadku Bogusława – kiedyś by się powiedziało: Bogusławostwo przyszli do nas na obiad (tzn. Bogusław z żoną). Dzisiaj częściej usłyszymy: Wieczorem przychodzą do nas Bogusławowie.


Bohdan


Bojko


DEFINICJA Nazwisko polskie.


INF. GRAMATYCZNE D. Adama Bojki, C. Adamowi Bojce, B. Adama Bojkę, N. Adamem

zob. Bogdan





Bojką, Msc. o Adamie Bojce. • Żeńskie nazwiska zakończone na -o są nieodmienne, np. nie ma Anny Bojko, przyglądam się Annie Bojko.


RODZINA WYRAZÓW Od każdego nazwiska możemy utworzyć określenie pary małżeńskiej – państwo Bojkowie, a także tradycyjne formy żeńskie Bojkowa 'żona Bojki' i Bojkówna 'panna Bojko'.


KOMENTARZ Ostatnio szczególnie utrwala się zwyczaj nieodmieniania nazwisk typu Bojko, Ziobro, Citko, Popiełuszko, Klimuszko, Lubaszenko. Tymczasem zarówno formy z wygłosowym -o, jak i -a należy zgodnie z tradycją deklinować według paradygmatu żeńskiego. Ilekroć ktoś z nosicieli tego typu nazwisk daje mi po spotkaniu autorskim książkę do podpisania, tylekroć słyszę: Janowi Bojko, dla Stanisława Siemaszko itp. Długopis odmówiłby mi posłuszeństwa, gdybym chciał posłużyć się taką formą! – replikuję niezmiennie i – oczywiście – dane nazwisko odmieniam: Janowi Bojce, dla Stanisława Siemaszki. Polecam też wszystkim jako wzór deklinowanie znanych nazwisk: skoro KościuszkiKościuszceKościuszką czy MatejkiMatejceMatejką, to i BojkiBojceBojką. • Coraz mniej pań – i jest to zupełnie naturalne i psychologicznie uzasadnione – chce ujawniać swój wolny stan przyrostkiem -ówna czy -anka. Nie ma już panien Bojkówien czy Siewarżanek (wyjątkiem są tu nazwiska znanych postaci ze świata kultury, nauki: Dymszówna, Skarżanka, Skubalanka). Jest pani Bojko, pani Siewarga. We współczesnej polszczyźnie odrywanie się od gramatycznej zależności od form męskich obejmuje także postacie żeńskich nazwisk odmężowskich z tradycyjnym przyrostkiem -owa (typ: Bojkowa, Nowakowa). Częściej usłyszymy formę Janina Bojko niż Janina Bojkowa. • Ogarnia mnie niepokój, gdy użytkownicy polszczyzny zaczynają reagować zdziwieniem na tradycyjne i ciągle wzorcowe określenia par małżeńskich typu Janina i Jan Bojkowie.


UWAGI STYLISTYCZNE Należy pamiętać o szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu urzędowego nasiliła się tendencja do błędnego stawiania nazwiska na pierwszym miejscu. Poprawna forma to Jan Bojko, a nie Bojko Jan. • W zwrotach grzecznościowych umieszczanych na kopertach czy pismach lepiej zrezygnować ze skrótów przed nazwiskiem – WP, Sz. Pan i zastąpić je pełną formułą Szanowny Pan Jan Bojko, gdyż taki sposób zapisu odbierany jest jako bardziej elegancki i uprzejmy.


Bolesław


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bolesława, C. Bolesławowi, W. Bolesławie; lmn M. Bolesławowie, D. Bolesławów.


ETYMOLOGIA Imię słowiańskie oznaczające 'człowieka, który miał zdobyć więcej sławy' (bole 'dużo, więcej').


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bolesław pochodzą zdrobnienia i przekształcenia Bolko, Bolek, Boleś, a także forma żeńska Bolesława. • Od tego imienia pochodzą też nazwiska Bolech, Bolechowski, Bolecki, Bolesławski oraz nazwy miejscowe Bolesławiec, Bolków.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawne formy wołacza od tego imienia i jego pochodnych to Bolesławie, Bolku itd. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą – zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Kochany Bolesławie! • Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się dobrze znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwej kolejności imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Bolesław, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich. I tak – w wypadku Bolesława – kiedyś by się powiedziało: Bolesławostwo przyszli do nas na obiad (tzn. Bolesław z żoną). Dzisiaj częściej usłyszymy: Bolesławowie podarowali nam ładny prezent.


FRAZEOLOGIA Bolesław Chrobry dla złych był surowy, a dla wszystkich dobry.


Bolesławiec


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Bolesławca, C. Bolesławcowi.


ETYMOLOGIA Nazwa Bolesławiec związana jest z imieniem Bolesław.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bolesławiec pochodzą określenia mieszkańców: bolesławczanin, bolesławczanka, bolesławczanie, a także przymiotnik bolesławiecki. W codziennym obiegu przeważają postacie bolesławianin, bolesławianka.


KOMENTARZ Nazwę Bolesławiec noszą w Polsce dwie miejscowości: jedna dolnośląska, leżąca nad Bobrem, i druga – wielkopolska, nad Prosną. Dolnośląski Bolesławiec związany jest etymologicznie z Bolesławem Wysokim, wielkopolski – z Bolesławem Pobożnym, księciem kaliskim.

Oba te grody nosiły pierwotnie nazwę Bolesław. Potwierdzają to dokumenty, a ów Bolesław odmieniano jak Wrocław: do Bolesławia, w Bolesławiu. W wypadku śląskiego Bolesławca o takiej właśnie pierwotnej postaci świadczą też zniemczone zapisy Bonczlaw, Bonzlavia, potem Bunzlau (gdyby był to od razu Bolesławiec, Niemcy przyswoiliby go w postaci Bunzlavitz, jak np. GrodziecGroeditz). Potrzeba odróżnienia nazwy miejscowej od imienia osobowego Bolesław spowodowała, że ostatecznie utrwalił się Bolesławiec – z dodanym przyrostkiem -ec (dzisiejszy Bolesław pod Raciborzem też był przez jakiś czas Bolesławcem). • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu bolesławczanin brzmi bolesławczan. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. bolesławczanin, bolesławczanka, bolesławianin, bolesławianka. • Przymiotniki utworzone – tak jak bolesławiecki – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Bolesławiecw mieście Bolesławiec. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.



Bonaparte


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bonapartego, C. Bonapartemu, N. Bonapartem, lmn M. Bonapartowie, D. Bonapartów.


KOMENTARZ Z nazwiskami pochodzenia francuskiego mamy spore kłopoty w odmianie. Błędne formy wciskają się nawet do tytułów książek, które poddawane są przecież wieloetapowej obróbce korektorskiej. Oto jakiś czas temu ukazała się książka pod tytułem W gnieździe Bonapartych – z oczywistym rusycyzmem fleksyjnym. Jedynie dopuszczalna odmiana nazwiska Bonaparte to: Bonapartego, Bonapartemu, Bonapartem, Bonapartowie, Bonapartów, a zatem poprawny gramatycznie tytuł powinien brzmieć: W gnieździe Bonapartów.



-bork, -borg


WYMOWA Obydwie cząstki wymawiamy tak samo, tzn. [bork].


DEFINICJA Elementy kończące obce nazwy miast.


ETYMOLOGIA -bork, -borg to spolszczone wersje niemieckiego przyrostka -burg.


KOMENTARZ Warto zwrócić uwagę na sposób tworzenia nazw mieszkańców miast typu Wyborg, Malbork, Kluczbork. Rzeczowniki, które są nazwami mieszkańców, i tworzone od nich przymiotniki tracą odpowiednio końcowe -k i -g, przybierając końcówkę -borczyk, -borka, -borski. Zadecydowały o tym względy fonetyczne – trudno bowiem sobie wyobrazić, byśmy mówili malborkczyk, malborkski.

borować


WYMOWA Akcent w formach typu borowaliśmy, borowaliście pada zgodnie z normą wzorcową na sylabę trzecią od końca, czyli [borowaliśmy]. W trybie przypuszczającym akcentujemy natomiast sylabę czwartą od końca [borowalibyśmy].


DEFINICJA Borować to 'wiercić, robić otwór' (ktoś boruje coś lub w czymś).


INF. GRAMATYCZNE Borować to forma niedokonana. Odmiana: boruję, borujesz, boruje, boruj, borował.


RODZINA WYRAZÓW Z czasownikiem borować spokrewnione są formy: imiesłowy przymiotnikowe borowany, borowana, borowane, borujący, borująca, borujące, imiesłów przysłówkowy borując, a także rzeczownik odsłowny borowanie.


KOMENTARZ Napisał kiedyś do mnie profesor Adam Masztalerz – znany klinicysta wrocławski: Na moim stomatologicznym sercu leży mi pewna sprawa. Oto często powtarzana w telewizji reklama pasty do zębów kończy się radosnym okrzykiem miłej dziewczynki: nie trzeba borować! – I słusznie! Uważam borowanie za taki sam śmieć językowy, jak niegdysiejsze hamrowanie fesorów, ryksztosowanie szajby czy posługiwanie się szraubencyjerem. Żaden z dzisiejszych stomatologów nie boruje za pomocą borów. Dziś używamy tylko wierteł i wiertarek (a nie bormaszyn!). Ale borowanie cieszy się ciągle uznaniem, zwłaszcza w światku dziennikarskim. Zajrzałem do słowników. Ze zgrozą stwierdziłem, że w PWN-owskim Słowniku poprawnej polszczyzny (1975) egzystuje nie tylko bor, ale i bormaszyna, a w słownikach wyrazów obcych – bor dentystyczny. – Jak dziś wyjaśnić to zagadnienie? Sądzę, że raczej nie doczekamy się w codziennym użyciu nawiercania zęba (mimo że znamy wiertła i wiertarkę). Przyznam też, że jeszcze ani razu w życiu nie posłużyłem się obcą strukturalnie bormaszyną! My wszyscy – laicy – będziemy zawsze opowiadać o borowaniu zębów. I wszystkich nas zdumiałoby nawiercanie zębów w ustach dziewczynki z reklamy. W tym wypadku można więc mówić o konflikcie między oficjalną, specjalistyczną terminologią a formami, które w polszczyźnie ogólnej wiodą swój językowy żywot od dawna. • Nie było chyba bardziej nieżyciowej reguły ortograficznej niż ta, która dotyczyła partykuły przeczącej nie z imiesłowami przymiotnikowymi. Pamiętajmy, że od paru lat nowa słownikowa reguła pozwala stosować pisownię łączną zarówno wtedy, gdy cecha wyrażona przez imiesłów ma charakter stały, jak i wtedy, gdy owa cecha ma charakter chwilowy i ulotny. Piszmy więc niezmiennie: nieborowane zęby itp.



Boston


DEFINICJA Nazwa miasta w USA.


INF. GRAMATYCZNE D. Bostonu, Msc. Bostonie.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Boston pochodzą określenia mieszkańców: bostończyk, bostonka, bostończycy, a także przymiotnik bostoński. • Pisany małą literą wyraz boston to nazwa tańca.

KOMENTARZ Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze mała literą, np. bostończyk, bostonka. • Przymiotniki utworzone – tak jak bostoński – od nazw miejscowych piszemy małą literą.

ODSYŁACZ Zob. też -ik/-yk.


Botticelli


WYMOWA [Boticzelli]


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Botticellego, C. Botticellemu, N. Msc. Botticellim. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. widziałem panią Botticelli.


KOMENTARZ Nazwiska włoskie kończące się na -i są w polszczyźnie tradycyjnie odmieniane: Verdi – Verdiego – Verdiemu, Rossini – Rossiniego – Rossiniemu. Do tej grupy wyrazowej, której odmiana nie budzi żadnych zastrzeżeń poprawnościowych oraz oporów natury brzmieniowej, estetycznej, dołączyć należy nazwisko Botticelli: Botticellego – Botticellemu. Pamiętajmy tylko, że jeśli przed końcówką -i występuje głoska l, należy to i opuścić w dopełniaczu, celowniku i bierniku.



Bourdelle


WYMOWA [Bordel]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bourdelle'a, C. Bourdelle'owi, N. Bourdelle'em, Msc. o Bourdelle'u. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. spotkanie z panią Bourdelle.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy drugiej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Verne, Apollinaire, Barbusse, Sartre. Przy ich odczytywaniu wygłosowe e ginie: [Bordel, Wern, Apoliner, Barbis, Sartr] (w dwui wielosylabowych formach też akcentujemy zgłoskę ostatnią). Odmiana tych nazwisk jest w polszczyźnie rzeczownikowa, a zatem w tekstach powinny się pojawiać postacie Bourdelle'a, Bourdelle'owi, Bourdelle'em, o Bourdelle'u – wymowa [Bordela, Bordelowi, Bordelem, o Bordelu] – tak jak Apollinaire'a – wymowa [Apolinera], o Apollinairze – wymowa [o Apolinerze] itp.



bowiem


DEFINICJA Spójnik najczęściej równoważny bo, gdyż, ponieważ. Rozpoczyna zdania informujące o przyczynie zjawisk przedstawionych w treści zdania nadrzędnego: Wiele na ten temat rozmyślała, postanowiła bowiem napisać książkę.


INF. GRAMATYCZNE Bowiem wprowadza zdania podrzędne.

KOMENTARZ Warto zawsze pamiętać o najważniejszym, składniowym kryterium polskiej interpunkcji, według którego przecinki należy stawiać na granicy zdań. Korzystając z tej zasady, postawimy jeden przecinek w wypowiedzeniu: Piotr uciekał od zgiełku miasta, cenił sobie bowiem bardzo spokojne życie. Zdanie cenił sobie bowiem bardzo spokojne życie wydzielone zostało na początku przecinkiem, który nie poprzedza tutaj bezpośrednio spójnika bowiem, a na końcu kropką. • Oto fragment jednego z tekstów Adama Michnika: Była to opozycja swoiście antypolityczna, bowiem obce było jej pojęcie politycznego kompromisu z władzą. Czytam u Urszuli Kozioł: Gdybym miała w kilku zdaniach powiedzieć, co w związku z Jackiem najbardziej wryło mi się w pamięć, byłabym w nie lada kłopocie, bowiem kiedy zna się kogoś parę dziesiątków lat, widzi się go w kilku niejako fazach naraz. A teraz cytaty z humoreski Złodziej Sławomira Mrożka: Mogę kraść papier toaletowy, zaś Alfa Romeo to chyba żarty; Filharmonii nie ma, zaś w języku obcym z nikim nie mogę się porozumieć. Jak widać, w przytoczonych tu wypowiedziach wybitnych ludzi pióra, spójniki bowiem i zaś pojawiły się tuż po przecinku, czyli na początku zdań. I tak zachowują się dzisiaj prawie wszyscy Polacy. Gdy zaś sięgam do swoich publikacji z dawnych lat, też się przyłapuję na takim samym szyku (i nikt mi nie zwrócił uwagi!). Trzeba więc powiedzieć wyraźnie: coraz słabsza jest świadomość tradycyjnej normy, która bowiem i zaś nakazuje umieszczać nie między zdaniami składowymi, lecz wewnątrz drugiego z połączonych zdań, po jego pierwszym wyrazie lub jeszcze dalej (Była to opozycja swoiście antypolityczna, obce bowiem było jej pojęcie politycznego kompromisu z władzą; Filharmonii nie ma, w języku obcym zaś z nikim nie mogę się porozumieć). Już w latach sześćdziesiątych prof. Witold Doroszewski pisał: Niestety, ta zasada bywa czasem naruszana nawet w utworach literatury pięknej. We współczesnych wydawnictwach poprawnościowych można już przeczytać: Trzeba przyznać, że obecnie obydwu spójników coraz częściej używa się niezgodnie z tradycją (M. Bańko, M. Krajewska, Słownik wyrazów kłopotliwych, Warszawa 1994, s. 49). A dlaczego owa tradycja wymaga przesunięcia bowiem i zaś za pierwszy lub nawet dalszy wyraz w zdaniu? Ma ona swoje źródło w łacinie i pochodzi z okresu jej wpływu na literacką polszczyznę. Zachowawczość wydawnictw normatywnych, które mimo wszystko ciągle o owej tradycji przypominają (nawet w bardzo liberalnym Praktycznym słowniku poprawnej polszczyzny nie tylko dla młodzieży pod red. A. Markowskiego czytamy: Niepoprawne jest rozpoczynanie od bowiem tej części zdania, do której się odnosi. Spójnik ten należy umieszczać na drugim lub trzecim miejscu w zdaniu. Spójnik zaś tradycyjnie umieszczamy na drugim miejscu w zdaniu), jest uzasadniona o tyle, że spójniki bowiem, zaś należą do stylu książkowego, a zatem ich składniowa odrębność poniekąd przylega do specyficzności stylistycznej. Ponieważ jednak inne spójniki – w tym i odpowiedniki naszych bowiem i zaś, czyli bo, gdyż, ponieważ, a, natomiast – występują na początku zdań, tendencja do ujednolicenia pozycji wszystkich spójników okazuje się silniejsza.


UWAGI STYLISTYCZNE Trzeba przyznać, że nawet małe słówka, jakimi są spójniki (w rozbiorze składniowym nazywane wskaźnikami zespolenia), mogą stać się przedmiotem rozterki poprawnościowej. Bo też są one istotnymi wyznacznikami stylu danej wypowiedzi. Spójnik bowiem raczej nie powinien pojawiać się w potocznych sytuacjach komunikacyjnych, gdyż jest charakterystyczny dla wypowiedzi książkowych i oficjalnych.



Bożena


DEFINICJA Imię żeńskie.


INF. GRAMATYCZNE D. Bożena, C. Bożenie, W. Bożeno; lmn M. Bożeny, D. Bożen.


ETYMOLOGIA Imię to najprawdopodobniej pochodzi od Bożydara, kryje się w nim ten sam pień co w wyrazie bóg – o pierwotnym znaczeniu 'szczęście'. • W innych językach: bułg. Bożana, Bożika.

RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bożena pochodzi zdrobnienie Bożenka.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawne formy wołacza od imienia Bożena i jego pochodnych to Bożeno, Bożenko itd. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej (Bożena, Bożenka) zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą – zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Kochana Bożeno! • Zdrobniałe formy tego imienia wskazują na osobę niedorosłą; mogą też być używane w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się dobrze znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwej kolejności imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalska Bożena, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze.



Boże Narodzenie


DEFINICJA Boże Narodzenie to 'chrześcijańskie święto obchodzone na pamiątkę narodzin Chrystusa'.


INF. GRAMATYCZNE D. Bożego Narodzenia.


RODZINA WYRAZÓW Z nazwą Boże Narodzenie spokrewniony jest przymiotnik bożonarodzeniowy.


KOMENTARZ Roman Kołakowski zaśpiewał kiedyś w mojej telewizyjnej Ojczyźnie polszczyźnie, że uczy kolęd swojego synka, by ten wiedział, jak w stajence siano pachniało, gdy Boże Narodzenie Godami zwano. Gody były zresztą nazwą nie tylko świąt Bożego Narodzenia, ale i okresu od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, rzadziej – do Matki Boskiej Gromnicznej (2 lutego). Znaczeniowo nawiązywały one do prasłowiańskiego wyrazu god – 'czas', także 'odpowiedni czas', 'czas świąteczny' (w języku rosyjskim god to tyle co 'rok'). Dziś gody są podniosłym określeniem 'uroczystości – zwłaszcza weselnych, połączonych z tańcami' (weselne gody, złote, srebrne, brylantowe gody). Z biologii znamy też okres godowy (mówi się, np. o wiosennych godach ptactwa).


FRAZEOLOGIA O wyższości świąt Bożego Narodzenia nad świętami Wielkiej Nocy (J.T. Stanisławski).

ból


DEFINICJA Ból to 'to nieprzyjemne odczucie spowodowane chorobą'.


INF. GRAMATYCZNE D. bólów.


RODZINA WYRAZÓW Z wyrazem ból spokrewnione są formy: bólowy, przeciwbólowy.


KOMENTARZ Wiele rozterek poprawnościowych wiąże się z dopełniaczem liczby mnogiej rzeczowników kończących się spółgłoską l, np. ból. Spółgłoska l była bowiem kiedyś w polszczyźnie miękka. Gdyby taką pozostała, bez chwili wahania tworzylibyśmy formy bóli (jak liści, gości, słoni, koni). Ponieważ stwardniała, zaczęto do wyrazów nią zakończonych dodawać dopełniaczowe -ów (jak w rzeczownikach twardotematowych: domów, stołów, tygrysów itp.). Polecałbym gorąco dopełniacz liczby mnogiej bólów. Bóli jest uznawane przez wydawnictwa poprawnościowe za formę rzadką.

FRAZEOLOGIA z bólem serca • (serce, głowa) pęka z bóludzielić z kimś bólzadać komuś bólukoić bólwić się, skręcać się z bólu.


brać


WYMOWA Akcent w formach czasu przeszłego braliśmy, braliście pada zgodnie z normą wzorcową na sylabę trzecią od końca, a więc [braliśmy]. W trybie przypuszczającym akcentujemy natomiast sylabę czwartą od końca [bralibyśmy].


DEFINICJA Czasownik ten ma wiele znaczeń, m.in.: 'chwytać, ujmować' (ktoś bierze coś), 'przyjmować coś na własność' (ktoś bierze coś), 'zdobywać coś siłą' (ktoś bierze coś), 'zabierać coś siłą' (ktoś bierze kogoś, coś), 'powierzać komuś jakąś funkcję' (ktoś bierze kogoś).


INF. GRAMATYCZNE Brać to czasownik w formie niedokonanej. Odmiana: biorę, bierzesz, bierze, bierz, brał.


RODZINA WYRAZÓW Z czasownikiem brać spokrewnione są formy: imiesłowy przymiotnikowe biorący, biorąca, biorące, brany, brana, brane, imiesłów przysłówkowy biorąc, a także rzeczownik odsłowny branie.


KOMENTARZ Śladem pierwotnej odrębności cząstek -śmy, -ście jest możliwość doczepiania ich do różnych wyrazów w zdaniu: my to braliśmymyśmy to bralitośmy brali. • Pamiętajmy, że od paru lat nowa słownikowa reguła pozwala stosować pisownię łączną z nie zarówno wtedy, gdy cecha wyrażona przez imiesłów ma charakter stały, jak i wtedy, gdy owa cecha ma charakter chwilowy i ulotny. Piszmy więc niezmiennie: niebiorący, niebrany.

FRAZEOLOGIA brać na językibrać coś na warsztatbrać kogoś w obroty, do galopucoś bierze w łebbrać coś za dobrą monetęszczęśliwa to rzecz raczej dawać, aniżeli brać (Biblia).


brak


DEFINICJA Brak to 'nieistnienie czegoś, niedobór'.


INF. GRAMATYCZNE D. braku.


KOMENTARZ Przypominam, że niepoprawna jest konstrukcja występuje brak czegoś. Mówmy po prostu, że czegoś brakuje.

UWAGI STYLISTYCZNE Stosunki między szeregami nie + rzeczownik w mianowniku i brak + rzeczownik w dopełniaczu układają się polszczyźnie bardzo ciekawie. Trudno np. wyobrazić sobie w języku potocznym formacje: nieodwaga, niedyscyplina, niekultura. Powiemy zawsze o braku odwagi, braku dyscypliny i braku kultury. Ale mamy za to tylko pakty o nieagresji (a nie o braku agresji), obok zaś braku zdyscyplinowania czy braku porządku pojawiają się niezdyscyplinowanie i nieporządek. Za równorzędne trzeba też uznać serie: nierównowaga, niestabilność, nierozsądek – brak równowagi, brak stabilności, brak rozsądku, choć daje się wyczuć niejako bardziej książkowy charakter form z przedrostkiem nie-. Powiedziałbym jeszcze inaczej: to głównie w języku artystycznym dodaje się do rzeczowników cząstkę nie- nawet w takich wypadkach, w których – w języku potocznym – można sobie wyobrazić tylko połączenie brak + rzeczownik w dopełniaczu. Służę przykładami. Oto fragmenty wierszy Juliana Tuwima: Cóż na niemiłość poradzę?, Jak tę martwą niemiłość znieść? (w języku potocznym mówilibyśmy zawsze o braku miłości!). Zbigniew Herbert z kolei wyrzuca sobie grzech niepamięci. O niepamięci śpiewa też Irena Santor w Maleńkim znaku (w języku potocznym mamy zwrot puścić coś w niepamięć). Wisława Szymborska pisze o nieuczynku, a w Wujkowym przekładzie Biblii mamy nierozum (z listu św. Pawła do Koryntian). I znów odpowiednikami potocznymi byłyby tu połączenia: brak pamięci, brak uczynku, brak rozumu (dodajmy, że w tekstach artystycznych identyczną funkcję pełni przedrostek bez-, np. u Bolesława Leśmiana: bezśmiech, bezżałoba). Podsumowując, stwierdzamy, że ścisłej reguły nie da się tutaj ustalić. Można mówić natomiast o zwyczaju społecznym, który decyduje bądź o wyłącznym posługiwaniu się w mowie potocznej konstrukcjami analitycznymi (typu brak miłości, brak rozumu), bądź o równoległym występowaniu form analitycznych i syntetycznych (brak równowagi, brak stabilności – nierównowaga, niestabilność). Formy syntetyczne – nawet te niespotykane na co dzień – są strukturalnie poprawne. Można je zawsze utworzyć. Są one też formacjami potencjalnymi. Z reguły konstrukcyjnej pozwalającej na ich utworzenie często korzystają pisarze i poeci, osiągając w ten sposób efekt pożądanej w języku artystycznym dysautomatyzacji stylistycznej.


Bramante


WYMOWA [Bramante]


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Bramantego, C. Bramantemu, N. Msc. Bramantem. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. listy do pani Bramante.


KOMENTARZ Pochodzące z Italii nazwiska typu Bramante, Croce, Dante zachowują odmianę przymiotnikową, ale pamiętajmy, że w narzędniku i miejscowniku trzeba się posłużyć postaciami Bramantem, Crocem, Dantem (a nie Bramantym, Crocym, Dantym) – tak jak Zakopanem (a nie Zakopanym). Powiemy więc: poglądy Bramantego, twórczość Dantego. • Dodajmy, że – tak jak w wypadku wielu nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym określającym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej: dzieła Donata Bramante.

Brandke


DEFINICJA Nazwisko niemieckie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Brandkego, C. Brandkemu, N. Msc. Brandkem. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. podróż z panią Brandke.


KOMENTARZ Przeglądając wszystkie wypowiedzi, w których pojawiają się nazwiska typu Brandke, Huelle, Knothe, Papke, Reszke, Lipke, natrafimy najpewniej na dwa fleksyjne warianty. Pierwszy z nich tworzą wyrażenia typu projekt Brandkego, dom Huellego, serw Papkego, drugi – zapisy typu projekt Edwarda Brandke, dom Adama Huelle, serw Pawła Papke itp. Obie wersje są poprawne – potwierdza to zalecenie poprawnościowe, w myśl którego omawiane tu nazwisko należy odmieniać, jeśli występuje ono w tekście samodzielnie; natomiast jeśli poprzedza je odmienione imię – może pozostać w postaci mianownikowej. Warto jednak pamiętać, by redagowany przez nas tekst był jednorodny pod tym względem, to znaczy, by nie pojawiało się w nim nazwisko odmienione i nieodmienione. Gdy sam używam tych nazwisk, zawsze decyduję się na fleksyjną jednorodność. A jaką? Nazwiska Brandke, Huelle, a także Priebke, Idtke, Papke i Knothe odmieniam i wtedy, gdy się nie podpieram imieniem, i wtedy, gdy taka deklinacyjna podpórka występuje. Zalecam takie postępowanie gramatyczne, gdyż aprobuje ono naturalny proces adaptacji (przystosowania) formy obcej do polskiego systemu morfologicznego.


Braque


WYMOWA [Brak]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Braque'a, C. Braque'owi, N. Brakiem, Msc. o Braque'u. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. kwiaty dla pani Braque.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy drugiej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Verne, Apollinaire, Barbusse, Sartre. Przy ich odczytywaniu wygłosowe e ginie: [Brak, Wern, Apoliner, Barbis, Sartr] (w dwui wielosylabowych formach też akcentujemy zgłoskę ostatnią). Odmiana tych nazwisk jest w polszczyźnie rzeczownikowa, a zatem w tekstach powinny się pojawiać postacie Braque'a, Braque'owi, Brakiem, o Braque'u – wymowa [Braka, Brakowi, Brakiem, o Braku] – tak jak Apollinaire'a – wymowa [Apolinera], o Apollinairze – wymowa [o Apolinerze] itp.


braterski


DEFINICJA Braterski to 'przyjacielski, serdeczny'.


INF. GRAMATYCZNE Lmn M. braterscy.


ETYMOLOGIA Forma braterski pochodzi od rzeczownika brat.


RODZINA WYRAZÓW Przymiotnik braterski spokrewniony jest z formami brat, brać (rzeczownik – ta brać), braterstwo, bratać się, bratanek, bratanica, bratni, bratobójca, bratobójczy.


KOMENTARZ Niektórzy użytkownicy języka zastanawiają się nad kształtem braterski. Skąd w nim głoska r, skoro formą podstawową jest brat? Czemu nie utrwaliła się postać brat + ski, czyli bracki (poza Spółką Bracką i ulicą Bracką w Warszawie)? Nasz wyraz brat jest genetycznym odpowiednikiem takich form, jak łac. frater, grec. frater, niem. Bruder, ind. Bhratar. Końcowe r wprawdzie w nim wypadło, ale ujawniało się w dalszych przypadkach gramatycznych staropolszczyzny: brat, bratra, by z nich z kolei wciskać się do mianownika. I tak obok formy brat występowała jednak postać bratr (u Czechów do dziś: bratr, bratranec, jednota bratrska itp.). Na niej właśnie zbudowano przymiotnik braterski i rzeczownik braterstwo. Dodam jeszcze, że według historycznych praw fonetycznych powinna zyskać status normy postać bratrski, a nie braterski (tak jak np. mydłko, a nie mydełko). Forma z -ejest jednak o wiele łatwiejsza w wymowie, stąd i jej zwycięstwo nad sztywną regułą fonetyczną.

FRAZEOLOGIA po braterskubraterska miłość, zgodabraterski pocałunek, uściskbraterskie przywiązanie, porozumienie, pozdrowieniepodać braterską dłońWolność, równość, braterstwo.


Bratysława


DEFINICJA Nazwa stolicy Słowacji.


INF. GRAMATYCZNE D. Bratysławy, C. Msc. Bratysławie, B. Bratysławę.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bratysława pochodzą określenia mieszkańców: bratysławianin, bratysławianka, bratysławianie, a także przymiotnik bratysławski.


KOMENTARZ Często pada pytanie, skąd się wzięły polskie nazwy miast cudzoziemskich. Na początek musimy sobie uświadomić, że zmienianie brzmień poszczególnych nazw nie jest polską specjalnością, lecz zjawiskiem ogólnojęzykowym. Przywilejem starych, wielkich i znanych miast jest to, że mają one w różnych językach różne brzmienia. Najczęściej społeczność przyjmująca daną formę dostosowuje ją do swoich reguł fonetyczno-graficznych. Para nazewnicza BratislavaBratysława zawiera typowe dla polszczyzny przekształcenie -tiw -ty-. Podstawowe dźwięki polszczyzny, łącząc się w jednostki wyższego rzędu – wyrazy, od dawna podlegały bowiem systemowej regule wykluczającej kombinację -ti-. W rodzimych formach mogła się pojawiać albo głoskowa kombinacja twarda -ty-, albo całkowicie miękka -ci-. Słowacka Bratislava mogła się więc stać Bratysławą albo Bracisławą. Utrwalił się wariant pierwszy. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu bratysławianin brzmi bratysławian. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. bratysławianin, bratysławianka. • Przymiotniki utworzone – tak jak bratysławski – od nazw miejscowych piszemy małą literą.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.

Brazylia


WYMOWA [Brazylja]


DEFINICJA Nazwa państwa.


INF. GRAMATYCZNE D. C. Msc. Brazylii, B. Brazylię.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Brazylia pochodzą określenia mieszkańców, obywateli tego państwa: Brazylijczyk, Brazylijka, Brazylijczycy, a także przymiotnik brazylijski. • Rzeczownik brazylijka to w siatkówce nazwa lekkiego technicznego serwu, po którym piłka upada tuż za siatką.


KOMENTARZ Pisownię Brasilia ma nazwa stolicy Brazylii. Mieszkańcy tego miasta to brasilijczyk, brasilijka, brasilijczycy – nazwy mieszkańców miast piszemy małą literą. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu Brazylijka brzmi Brazylijek. • Nazwy narodowości piszemy zawsze dużą literą, np. Brazylijczyk, Brazylijka. • Przymiotniki utworzone – tak jak brazylijski – od nazw państw piszemy małą literą. Duża litera pojawia się tylko w nazwach własnych – Wyżyna Brazylijska, Prąd Brazylijski.

ODSYŁACZ Zob. też -ik/-yk.


Breja


DEFINICJA Nazwisko polskie.


INF. GRAMATYCZNE D. Andrzeja Brei, C. Andrzejowi Brei, B. Andrzeja Breję, N. Andrzejem Breją. • Żeńskie nazwiska zakończone na -a można odmieniać według tego samego wzoru.


RODZINA WYRAZÓW Od każdego nazwiska możemy utworzyć określenie pary małżeńskiej – państwo Brejowie, a także tradycyjne formy żeńskie Brejowa 'żona Brei' i Brejanka 'panna Breja'.


KOMENTARZ Rodzime nazwiska na -a mają odmianę żeńską. Oznacza to, że odmieniamy je niezależnie od tego, czy -a wskazuje na żeńskość formy (np. Kowalska), czy też jest zakończeniem nazwiska męskiego (np. Śmieja). W wypadku naszego nazwiska powiemy więc: Andrzej Breja, Andrzejowi Brei i Anna Breja, Annie Brei. • Z punktu widzenia morfologicznego dyskusyjna jest zasada wykluczająca połączenie -ji w tworach rodzimych, a więc nakazująca pisać w dopełniaczu i celowniku Brei, Dyi, Krei (por. M. Breja, Dyja, Kreja). • Coraz mniej pań – i jest to zupełnie naturalne i psychologicznie uzasadnione – chce ujawniać swój wolny stan przyrostkiem -ówna czy -anka. Nie ma już panien Brejówien czy Brejanek (wyjątkiem są tu nazwiska znanych postaci ze świata kultury, nauki: Dymszówna, Skarżanka, Skubalanka). Jest pani Breja. We współczesnej polszczyźnie odrywanie się od gramatycznej zależności od form męskich obejmuje także postacie żeńskich nazwisk odmężowskich z tradycyjnym przyrostkiem -owa (typ: Brejowa, Nowakowa). Częściej usłyszymy formę Janina Breja niż Janina Brejowa.

• Ogarnia mnie niepokój, gdy użytkownicy polszczyzny zaczynają reagować zdziwieniem na tradycyjne i ciągle wzorcowe określenia par małżeńskich typu Janina i Piotr Brejowie.


UWAGI STYLISTYCZNE Należy pamiętać o szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu urzędowego nasiliła się tendencja do błędnego stawiania nazwiska na pierwszym miejscu. Poprawna forma to Piotr Breja, a nie Breja

Piotr. • W zwrotach grzecznościowych umieszczanych na kopertach czy pismach lepiej zrezygnować ze skrótów przed nazwiskiem – WP, Sz. Pan i zastąpić je pełną formułą Szanowny Pan Piotr Breja, gdyż taki sposób zapisu odbierany jest jako bardziej elegancki i uprzejmy.


Brema


DEFINICJA Nazwa miasta w Niemczech.


INF. GRAMATYCZNE D. Bremy, C. Msc. Bremie, B. Bremę.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Brema pochodzą określenia mieszkańców: bremeńczyk, bremenka, bremeńczycy, a także przymiotnik bremeński.


KOMENTARZ Często pada pytanie, skąd się wzięły polskie nazwy miast cudzoziemskich. Na początek musimy sobie uświadomić, że zmienianie brzmień poszczególnych nazw nie jest polską specjalnością, lecz zjawiskiem ogólnojęzykowym. Przywilejem starych, wielkich i znanych miast jest to, że mają one w różnych językach różne brzmienia. Polskim odpowiednikiem niemieckiej nazwy Bremen jest Brema. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu bremenka brzmi bremenek. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. bremeńczyk, bremenka. • Przymiotniki utworzone – tak jak bremeński – od nazw miejscowych piszemy małą literą.

ODSYŁACZ Zob. też -ik/-yk.



Brentano


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. Brentana, C. Brentanowi, N. Brentanem, Msc. o Brentanie. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. spotkanie z panią Brentano.


KOMENTARZ Jak widać, włoskie nazwiska zakończone na -o – w przeciwieństwie do polskich nazwisk z takim wygłosem (por. Kościuszko, Kościuszki) – zachowują odmianę męską (a więc Brentano, Canaletto, Caruso, Picasso jak Zbyszko). • Dodajmy, że – tak jak w wypadku wielu nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym określającym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej: prace Franza Brentano.



Bronisław


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Bronisława, C. Bronisławowi, W. Bronisławie; lmn M. Bronisławowie, D. Bronisławów.


ETYMOLOGIA Bronisław to imię słowiańskie.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bronisław pochodzą zdrobnienia Bronek i spieszczenie Bronuś. • Nasi przodkowie używali form Brosz, Broch, funkcjonujących dziś jako nazwiska.


KOMENTARZ Imię Bronisław ma charakterystyczną złożoną budowę. Pierwszy człon tego wyrazu jest tematem czasownikowym, drugi – powtarzającą się cząstką imion słowiańskich. Te dwa elementy tworzą imię o treści 'ten, który ma bronić sławy'.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawną formą wołacza od imienia Bronisław jest postać Bronisławie. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą, zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Drogi Bronisławie! • Postać zdrobniała Bronek wskazuje na osobę niedorosłą; może też być używana w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się już znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwym szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalski Bronisław, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze. • Od imion męskich tworzone są czasami określenia par małżeńskich. I tak – w wypadku Bronisława – kiedyś by się powiedziało: Bronisławostwo przyszli do nas na obiad. Dzisiaj raczej mówimy: Bronisławowie przyszli (tzn. Bronisław z żoną).


Bronisława


DEFINICJA Imię żeńskie.


INF. GRAMATYCZNE D. Bronisławy, C. Bronisławie, W. Bronisławo; lmn M. Bronisławy, D. Bronisław.


ETYMOLOGIA Forma żeńska od imienia Bronisław.


RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bronisława pochodzą zdrobnienia Bronka i Bronia.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawną formą wołacza od imienia Bronisława jest postać Bronisławo czy zdrobniała – Broniu. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się formy mianownikowej zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą, zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Droga Bronisławo! • Postać zdrobniała Bronia wskazuje na osobę niedorosłą; może też być używana w sytuacjach nieoficjalnych między osobami, które się już znają. W wypowiedziach oficjalnych nie powinno się przedstawiać i podpisywać ani zdrobniałą, ani spieszczoną formą imienia. • Należy pamiętać o właściwym szyku imienia i nazwiska. Ostatnio pod wpływem stylu oficjalnego i urzędowego utrwalił się szyk typu Kowalska Bronisława, a więc z nazwiskiem na pierwszym miejscu. Taki porządek słów jest nienaturalny i sprzeczny z tradycją, bo przecież imię jest historycznie starsze.

ODSYŁACZ Zob. też Bronisław.


Bruno


DEFINICJA Imię męskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Brunona, C. Brunonowi, W. Brunonie; lmn M. Brunonowie, Brunonów.


ETYMOLOGIA Bruno to imię germańskie. Pierwotnie określano tak człowieka z ciemnymi, brązowymi włosami. Por. brunet, brunatny.

RODZINA WYRAZÓW Od imienia Bruno pochodzą zdrobnienia Brunonik, Brunio, Brunik, Brunonek. • Warto pamiętać, że dawniej od imion tworzono także nazwiska. Od Brunona wywodzą się nazwiska Brun, Brunak, Brunarski, Bruniński, Brunner.


KOMENTARZ Coraz częściej widzi się błędne nieodmienne połączenie typu Bruno Schulza i jest to typowy konflikt między motywacją współczesną a historyczną, dotyczącą konstrukcji językowych. Oto imię Bruno zostało podciągnięte pod nazwiskowy paradygmat Sito, Mleczko, a ten – jak wiemy – jest dziś przez wielu Polaków unieruchamiany fleksyjnie. W rezultacie wspomniane wyżej połączenie nie należy do rzadkości (widziałem je nawet na plakacie filmowym!). A przecież tradycja i norma poprawnościowa każą nam odmieniać zarówno przytoczone nazwiska, jak i imiona typu Bruno. Powinniśmy więc stworzyć postacie Brunona, (o) Brunonie, nawiązując do łacińskiej odmiany BrunoBrunonis (tak jak lectio 'czytanie' – lectionis). Nietrudno się domyślić, że imię Brunon jest formą wtórną w stosunku do brzmienia Bruno i zawiera końcowe -n wzięte z przytoczonej tu łacińskiej odmiany. • Pamiętajmy także o prawidłowej odmianie tego imienia w konstrukcji szkoła imienia Brunona Schulza.


UWAGI STYLISTYCZNE Poprawna forma wołacza od imienia Bruno to Brunonie. W codziennych rozmowach coraz częściej używa się postaci mianownikowej (Bruno, Brunon) zamiast wołacza, choć polecać należy tylko tę drugą – zwłaszcza w konstrukcjach grzecznościowych typu Drogi Brunonie!



Brunon zob. Bruno


Brzeg nad Odrą


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Msc. Brzegu, N. Brzegiem.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Brzeg pochodzą określenia mieszkańców: brzeżanin, brzeżanka, brzeżanie albo brzegowianin, brzegowianka, brzegowianie, a także przymiotnik brzeski.


KOMENTARZ Choć w wielu słownikach figuruje postać brzeżanin, mieszkańcy Brzegu nad Odrą wolą brzmienie brzegowianin. Pojawia się tutaj zabieg słowotwórczy, którego celem jest ominięcie wymian głoskowych w nazwie mieszkańca. W formie brzegowianin między podstawę słowotwórczą i sufiks -anin wstawiona jest cząstka łącząca -ow-, która nie wymaga wymiany poprzedzającej ją spółgłoski g na ż. Brzeżanin niech oznacza mieszkańca kresowych Brzeżan – mówią, nie bez racji, mieszkańcy nadodrzańskiego Brzegu. • Zdarza się, że przymiotnik nie pozwala na jednoznaczne określenie nazwy miejscowości: stolicą np. powiatu brzeskiego mogą być i Brześć, i Brzesko, i Brzeg. Opowiadając się za formami przymiotnikowymi w tekstach mówionych, bo są naturalniejsze, dopuściłbym połączenie powiat Brzeg w tekstach urzędowych, na szyldach i pieczątkach. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu brzeżanin brzmi brzeżan, a od brzegowianin – brzegowian. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. brzeżanin, brzeżanka, brzegowianin, brzegowianka. •

Przymiotniki utworzone – tak jak brzeski – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Brzeg – w mieście Brzeg. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.


Budapeszt


DEFINICJA Nazwa stolicy Węgier.


INF. GRAMATYCZNE D. Budapesztu, Msc. Budapeszcie.


ETYMOLOGIA Forma Budapeszt pochodzi od nazw dwóch miast – Buda i Peszt.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Budapeszt pochodzą określenia mieszkańców: budapeszteńczyk, budapesztenka, budapeszteńczycy, a także przymiotnik budapeszteński.


KOMENTARZ Forma budapeszteński należy do wzbudzających kontrowersje postaci przymiotnikowych wywiedzionych od nazw obcych. Jakie jest więc pochodzenie cząstki -eński w obowiązującej formie budapeszteński? – Pochodzi ona od łacińskiej konstrukcji Pestensis. Wiele zresztą przymiotników na -ski ma charakter spolszczeń form łacińskich, np. chrześcijańskiChristianus, neapolitańskiNeapolitanus, gnieźnieńskiGnesnensis. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu budapesztenka brzmi budapesztenek. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. budapeszteńczyk, budapesztenka. • Przymiotniki utworzone – tak jak budapeszteński – od nazw miejscowych piszemy małą literą.

ODSYŁACZ Zob. też -ik/-yk.



budowa


DEFINICJA Budowa to 'czynność budowania', a także 'miejsce, gdzie się buduje'.


INF. GRAMATYCZNE D. budowy; lmn D. budów.


RODZINA WYRAZÓW Z rzeczownikiem budowa spokrewnione są formy: budować, budowla, budowlanka, budowlany, budownictwo, budowniczy.


KOMENTARZ Wielu czytelników zgłasza poprawnościowe zastrzeżenia do postaci dopełniacza liczby mnogiej rzeczownika budowa. Ich zdaniem forma budów jest rażąca. Taka ocena wynika z niewłaściwego skojarzenia budowy z budą i błędnego podziału tej pierwszej formacji na elementy składowe bud-ów zamiast: budów (w efekcie dla niektórych budów to taki sam błąd jak budów (psich), kobietów czy lampów; tymczasem z formalnego punktu widzenia budów = bud, kobiet, lamp). Istotnym czynnikiem, który decyduje o częstym odczuwaniu omawianej konstrukcji jako rażącej, jest także czynnościowe znaczenie rzeczownika budowa. Wiadomo, że wyrazy tego typu nie mają zwykle form liczby mnogiej. Ale we współczesnej polszczyźnie budowa jest używana w dwóch znaczeniach: czynnościowym (budowę domu zaczęto w tym roku = dom zaczęto budować w tym roku) i przedmiotowym (Jerzy pracuje na budowie = Jerzy pracuje na miejscu, gdzie się buduje). To drugie znaczenie jest nowe, utrwala się dopiero, a w związku z tym formy właściwe rzeczownikowi używanemu w tym znaczeniu nie są jeszcze ustabilizowane. Do postaci budów trzeba się jednak przyzwyczaić, gdyż używanie formy dopełniacza liczby mnogiej od rzeczownika budowa, oznaczającego 'miejsce, na którym się buduje', staje się obecnie koniecznością.


bulić


DEFINICJA Bulić to potocznie 'płacić za coś dużo pieniędzy' ('ktoś buli komuś za coś, ktoś buli coś').


INF. GRAMATYCZNE Bulić to forma niedokonana. Odmiana: bulę, bulisz, buli, bul, bulił.


RODZINA WYRAZÓW Z czasownikiem bulić spokrewnione są formy: imiesłowy przymiotnikowe bulący, buląca, bulące, imiesłów przysłówkowy buląc, a także rzeczownik odsłowny bulenie.


KOMENTARZ Po roku 1989 współczesne słowniki języka polskiego zaczęły uwzględniać bardzo ważny element naszej codziennej komunikacji – leksykę potoczną. W wielu takich opracowaniach można znaleźć czasownik bulić, który – co warto podkreślić – semantycznie jest bardzo wyrazisty. Bulić to 'płacić duże (grube) pieniądze' lub nawet 'przepłacać'.


UWAGI STYLISTYCZNE Należy pamiętać, że ekspresywne słownictwo potoczne powinno być używane tylko w codziennej, nieoficjalnej komunikacji. Negatywnie zatem należy ocenić informacyjne wypowiedzi dziennikarskie typu: Państwo buli tej firmie ogromne pieniądze!


Busko Zdrój


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Buska Zdroju, N. Buskiem Zdrojem.


ETYMOLOGIA Busko – dawne Bużsk i Busk – pochodzi od wyrazu bug, buga, znaczącego tyle co rozlewisko i wylewiska spod ziemi źródeł siarczano-słonych (por. też nazwę rzeki Bug). Stało się ono uzdrowiskiem dopiero w XIX wieku. Tymczasem etymologia nazwy podpowiada to, co tak późno w sposób naukowy, lekarski odkryto.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Busko Zdrój pochodzą określenia mieszkańców: buskowianin, buskowianka, buskowianie albo buszczanin, buszczanka, buszczanie, a także przymiotnik buski.


KOMENTARZ Zestawienia typu Busko Zdrój piszemy bez łącznika. Zasada ta przypomina długowiekową tradycję bezłącznikowej pisowni tzw. zestawień bliźniaczych o członach nierównorzędnych: wiśnie bliźnięta, łosie rogale, kormoran karzeł, łabędź krzykacz, skowronek tatar, bluszczyk kurdybanek (z polskiej terminologii zoologicznej i botanicznej). Świadoma tych właśnie tradycji, Komisja Ustalania Nazw Miejscowych i Obiektów Fizjograficznych potwierdziła w latach 1946–1947 bezłącznikową pisownię dwuwyrazowych nazw miejscowych z elementami nierównorzędnymi, wymieniając m.in. piętnaście nazw z drugim członem Zdrój – wszystkie bez łącznika. W 1957 roku – jak się powszechnie sądzi: przez pomyłkę – wprowadzono przepis o stosowaniu łącznika w tego typu nazwach. Jednak już w Nowym słowniku ortograficznym PWN (z roku 1996) znajdziemy obowiązujący obecnie zapis Busko Zdrój. • Aby utworzyć nazwę mieszkańca od Busko Zdrój, wygłosowe -sk musi być wymienione przed przyrostkiem -anin na -szcz-: buszczanin jak gdańszczanin od Gdańska czy mińszczanin od Mińska (w Słowniku poprawnej polszczyzny pod redakcją W. Doroszewskiego i H. Kurkowskiej znajduje się postać busczanin). Mieszkańcy Buska i okolic uciekają jednak od tego morfonologicznego procesu, wstawiając między podstawę słowotwórczą i przyrostek cząstkę łączącą -ow-, która nie wymaga wymiany poprzedzającej spółgłoski. Powstają formy buskowianin, buskowianka, buskowianie (druga z nich stała się też nazwą wody mineralnej). Jestem pewien, że staną się one kiedyś wyłączne. • Dopełniacz liczby mnogiej od wyrazu buskowianin brzmi buskowian, a od buszczanin – buszczan. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą, np. buskowianin, buskowianka, buszczanin, buszczanka. • Przymiotniki utworzone – tak jak buski – od nazw miejscowych piszemy małą literą.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Busko Zdrójw mieście Busko Zdrój. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.



by


DEFINICJA Spójnik najczęściej równoważny spójnikom aby, żeby – zaczynającym zdania podrzędne celowe: Spieszyliśmy się, by zdążyć na pociąg; Spieszyliśmy się, aby zdążyć na pociąg; Spieszyliśmy się, żeby zdążyć na pociąg. Spójnik by zaczyna także zdania wyrażające skutek tego, o czym się mówi w zdaniu nadrzędnym: Był zbyt leniwy, by wziąć się do pracy. Bardzo często – po prostu rozwija lub dopełnia treść zdania nadrzędnego: Prosili go, by tego nie robił.


INF. GRAMATYCZNE By wprowadza zdania podrzędne.


KOMENTARZ Spójnik by rozpoczyna również zdania zawierające treść inną, niż można było oczekiwać na podstawie treści zdania nadrzędnego, np. Wrócił do domu, by znowu wyjść. Najmniejsza frekwencja połączeń tego typu powoduje, że budzą one sporo wątpliwości poprawnościowych, czemu dał wyraz jeden z czytelników, przytaczając gazetowe zdanie: Amerykanie przyznali Polsce w roku 1956 klauzulę największego uprzywilejowania, by w roku 1981 jednostronnie ją uchylić. Korespondent pisze: W jakiej funkcji występuje tu by? Moim zdaniem by określa, sygnalizuje cel. A więc przytoczone zdanie znaczy, że Amerykanie po to tylko nam w roku 1956 przyznali klauzulę, żeby mieć co odwoływać w roku 1981. A przecież nie o to autorowi chodziło! Dlaczego więc tak dziwacznie to zdanie wystylizował? Muszę wziąć w obronę dziennikarza, który wykorzystał by w owej nietypowej funkcji – „niespodziankowej", jeśli tak można powiedzieć. Inna sprawa, że warto ludzi pióra namawiać do oszczędnego posługiwania się spójnikiem by w konstrukcjach tego typu, bo w powszechnym odczuciu jest

on jednak odbierany jako element zespalający ze zdaniem głównym wypowiedzenia celowe. • Warto zawsze pamiętać o najważniejszym, składniowym kryterium polskiej interpunkcji, według którego przecinki należy stawiać na granicy zdań. Korzystając z tej zasady, postawimy jeden przecinek w wypowiedzeniu: Spieszyliśmy się, by zdążyć na pociąg. W tym przykładzie zdanie by zdążyć na pociąg wydzielone jest na początku przecinkiem, a na końcu kropką. Również jeden przecinek pojawi się w tym samym wypowiedzeniu, ale z odwróconym szykiem zdań: By zdążyć na pociąg, spieszyliśmy się. Tym razem początek zdania sygnalizuje duża litera: By…, a koniec – przecinek. Jeszcze inaczej będzie wyglądała interpunkcja nieco zmienionej postaci naszego wypowiedzenia: Maria, by zdążyć na pociąg, musiała się spieszyć. Teraz zdanie wprowadzone spójnikiem by obustronnie zostało wydzielone przecinkami. Opisane przykłady pokazują, że nie wystarczy uczyć się reguł, które wskazują, przed jakimi spójnikami stawiamy przecinki – odwołując się do tego typu zasady, tylko jedno z analizowanych zdań zapisalibyśmy poprawnie pod względem interpunkcyjnym.



bynajmniej


DEFINICJA Bynajmniej to słowo wprowadzające do wypowiedzi element negacji.


INF. GRAMATYCZNE Wyraz ten pełni rolę partykuły lub wykrzyknika.


KOMENTARZ Tradycyjne kłopoty sprawiają użytkownikom języka formy podobne pod względem brzmieniowym. I tak na przykład pomieszanie znaczeń i wypływających z nich zastosowań konstrukcji przynajmniej i bynajmniej przytrafia się wielu rodakom. Oto więc przykłady poprawnych użyć omawianych postaci: musisz powiedzieć przynajmniej parę zdań; ze swymi uczuciami bynajmniej się nie krył.



Bystrzyca Kłodzka


WYMOWA Wymowa staranna: [Bystszyca], wymowa swobodna: [Bysczyca], nie: [Byszczyca].


DEFINICJA Nazwa miasta i rzeki.


INF. GRAMATYCZNE D. C. Msc. Bystrzycy Kłodzkiej, B. Bystrzycę Kłodzką.


ETYMOLOGIA Nazwa tego miasta pochodzi od nazwy rzeki Bystrzyca. Wyraz bystrzyca oznacza 'rwący potok górski'.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bystrzyca pochodzi przymiotnik bystrzycki.


KOMENTARZ Nazewniczy związek rzek i miejscowości był od wieków niezwykle silny – tak jak w historii świata istotna była zależność od wód wszystkich cywilizacji. Nazwa miasta Bystrzyca Kłodzka wywodzi się od nazwy rzeki, podobnie jak w wypadku miejscowości o nazwach Wisła, Oława czy Widawa. • Głoski w – b są stałą parą substytucyjną języków polskiego i niemieckiego. Obrazem tego jest też Bystrzyca wraz ze swoim niemieckim odpowiednikiem – Weistritz. • Przymiotniki utworzone – tak jak bystrzycki – od nazw miejscowych piszemy małą literą. Duża litera pojawia się tylko w nazwach własnych – Góry Bystrzyckie.

UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Bystrzyca Kłodzka – w mieście Bystrzyca Kłodzka. Trzeba też pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.



Bytom


DEFINICJA Nazwa miasta.


INF. GRAMATYCZNE D. Bytomia, C. Bytomiowi, N. Bytomiem, Msc. Bytomiu.


ETYMOLOGIA Nazwę tego miasta należy łączyć z imieniem osobowym Bytom.


RODZINA WYRAZÓW Od nazwy Bytom pochodzą określenia mieszkańców: bytomianin, bytomianka, bytomianie oraz forma przymiotnikowa bytomski.


KOMENTARZ W wypadku takiej formacji jak Bytom, odnotowanej już w Bulli gnieźnieńskiej z roku 1136, może dochodzić czasem do mieszania wzorów odmiany i brzmień spółgłosek wygłosowych. Pamiętajmy, że zgodne z obowiązującymi normami są formy Bytomia i w Bytomiu, a więc ze zmiękczonym wygłosowym m. Nasz Bytom bowiem to tego typu nazwa co Wrocław, Oświęcim, Radom czy Stradom. Wszystkie one utworzone zostały dzierżawczym przyrostkiem -j od imion osobowych. Bytomj – tak brzmiała pierwotnie nazwa tej miejscowości – to gród Bytoma. Cząstka -j nie dochowała się do czasów piśmiennych. Jej ślad jednak w postaci miękkości spółgłosek wygłosowych utrzymywał się do wieku XVIII: Bytom´, Oświęcim´, Wrocław´, Radom´ – mówili nasi przodkowie jeszcze 200 lat temu. W końcu i te wygłosowe spółgłoski wargowe miękkie stwardniały, ale w przypadkach zależnych utrzymują swój pierwotny charakter: Bytomia, Bytomiowi, Bytomiem, w Bytomiu. • W dopełniaczu liczby mnogiej rzeczownik bytomianin przybiera postać bytomian. • Nazwy mieszkańców miast piszemy zawsze małą literą – bytomianie. • Przymiotniki wywiedzione od nazw miejscowych piszemy małą literą – bytomski.


UWAGI STYLISTYCZNE Zwykle nie odmieniamy nazwy miejscowej, jeśli pojawia się ona w konstrukcjach typu miasto Bytom – w mieście Bytom. Trzeba jednak pamiętać, że takie połączenia są charakterystyczne tylko dla stylu urzędowego, dlatego nie powinny być używane w innych odmianach polszczyzny.

ODSYŁACZ Zob. też -anin.




C




Caboche


WYMOWA [Kabosz]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Caboche'a, C. Caboche'owi, N. Caboche'em, Msc. o Caboche'u. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. podróż z panią Caboche.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy drugiej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Verne, Apollinaire, Barbusse, Sartre. Przy ich odczytywaniu wygłosowe e ginie: [Kabosz, Wern, Apoliner, Barbis, Sartr] (w dwui wielosylabowych formach też akcentujemy zgłoskę ostatnią). Odmiana tych nazwisk jest w polszczyźnie rzeczownikowa, a zatem w tekstach powinny się pojawiać postacie Caboche'a, Caboche'owi, Caboche'em, o Caboche'u – wymowa [Kabosza, Kaboszowi, Kaboszem, o Kaboszu] – tak jak Apollinaire'a – wymowa [Apolinera], o Apollinairze – wymowa [o Apolinerze] itp.



Calonne


WYMOWA [Kalon]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Calonne'a, C. Calonne'owi, N. Calonne'em, Msc. o Calonnie. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. opowieść o pani Calonne.

ODSYŁACZ Zob. też Caboche.



Camus


WYMOWA [Kami]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Camusa, C. Camusowi, N. Camusem, Msc. o Camusie. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. rozmowa z panią Camus.


KOMENTARZ Jakiś czas temu ukazało się tłumaczenie książki Thomasa Mertona pt. 7 esejów o A. Camus. Czy można uznać za poprawne pozostawienie nieodmienionej postaci Camus w szóstym przypadku (miejscowniku)? – Nazwisko wielkiego francuskiego pisarza i myśliciela mieści się w ciągu takich form, jak Dumas, Degas czy Levinas. Wszystkie one mają na końcu niewymawiane -s: [Kami, Dima, Dega, Levina] (z akcentem na wygłosowych samogłoskach). W przypadkach zależnych natomiast – jak w formach typu Aragon, Cuvier, Degas – spółgłoska wraca przed polskie końcówki: Camusa, Camusowi, Dumasa, Dumasowi, Degasa, Degasowi, Levinasa, Levinasowi – w wymowie: [Kamisa, Kamisowi, Dimasa, Dimasowi, Degasa, Degasowi] itd. Nic nie stoi, oczywiście, na przeszkodzie, by stworzyć także naturalne dla naszego języka postacie miejscownikowe: o Camusie – wymowa – [o Kamisie] – tak jak o Dumasie, o Degasie, o Levinasie. Deklinowanie typu Camusa, Camusem, o Camusie czy Dumasa, Dumasem, o Dumasie zaleca się – nietrudno się domyślić – szczególnie wtedy, gdy przy tych nazwiskach nie stoi odmienione imię lub inny rzeczownik. Z taką sytuacją mamy do czynienia w tytule przywołanej książki Mertona. Dlatego zdecydowanie się opowiadam za inną jego wersją, a mianowicie: 7 esejów o A. Camusie. Nie zżymałbym się na nieodmienioną postać Camus, gdyby ją poprzedzało uruchomione fleksyjnie imię pisarza – o Albercie Camus i podobnie: Alberta Camus, Albertowi Camus, Albertem Camus.



Canaletto


WYMOWA [Kanaletto]; [Kanalećcie]


DEFINICJA Nazwisko włoskie.


INF. GRAMATYCZNE D. B. Canaletta, C. Canalettowi, N. Canalettem, Msc. o Canaletcie. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. rozmawiałem z panią Canaletto.


KOMENTARZ Włoskie nazwiska zakończone na -o zachowują odmianę męską – w przeciwieństwie do polskich nazwisk z takim wygłosem (por. Kościuszko – Kościuszki). Powiemy więc: obraz Canaletta, twórczość Pabla Picassa. • Dodajmy, że – tak jak w wypadku wielu nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym określającym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej: dzieła Bernarda Canaletto.



Caritas


WYMOWA [Karitas]


DEFINICJA Caritas to 'katolicka organizacja charytatywna'.


INF. GRAMATYCZNE D. (tego) Caritasu lub (tej) Caritas.


ETYMOLOGIA Caritas w języku łacińskim to 'miłosierdzie, miłość, uszanowanie, szacunek'.

KOMENTARZ Tuż po wojnie w moich rodzinnych Tarnowskich Górach – tak jak w wielu polskich miastach – był dom Caritasu, a ja miałem kolegów z Caritasu, którzy mieszkali w Caritasie. Traktowaliśmy więc tę nazwę jak przyswojony rzeczownik rodzaju męskiego (typ papieros, kabanos, głuptas, hałas), odmieniany zgodnie z tym paradygmatem (Caritas, Caritasu, w Caritasie – tak jak hałas, hałasu, w hałasie). Dziś – po latach milczenia – znów mówi się na co dzień o różnych placówkach Caritasu. Ale można zaobserwować znamienne zjawisko. Oto obok konstrukcji typu: Polski Caritas zawiózł dary do Rwandy; sytuacja Caritasu; pomoc Caritasu – z występującymi w nich przyswojonymi postaciami rodzaju męskiego (Polski Caritas, Caritasu) – równie często widzi się i słyszy połączenia: Dary te zakupiła Caritas Polska ze środków zbieranych od roku; Caritas (a nie Caritasowi) nie udało się wynegocjować z przewoźnikiem obniżenia opłaty za przelot. W tych ostatnich wraca się do języka macierzystego rzeczownika caritas – do łaciny, a w nim był to twór rodzaju żeńskiego. Trzeba więc dziś uznać za dopuszczalne oba sposoby fleksyjnego traktowania tego słowa, a przyszłość pokaże, który z nich z tej rywalizacji wyjdzie zwycięsko.



Carré


WYMOWA [Kare]


DEFINICJA Nazwisko francuskie.

INF. GRAMATYCZNE D. B. Carrégo, C. Carrému, N. Msc. Carrém. • Żeńskie nazwiska francuskie są nieodmienne, np. widzę panią Carré.


KOMENTARZ Odmiana nazwisk francuskich zakończonych samogłoską e może przysporzyć wielu kłopotów. Kluczem do uporządkowania naszych zachowań gramatycznych musi być tutaj uświadomienie sobie, że w niektórych nazwiskach to wygłosowe -e odczytujemy, w innych zaś jest ono nieme. Omawiane tu nazwisko zaliczamy do grupy pierwszej, którą współtworzą również takie np. formy, jak Mérimée, Mallarmé, Blanché, Aymé, Debré, Condé. Odczytujemy je: [Kare, Merime, Malarme, Blansze, Eme, Debre, Konde] – z akcentem na końcowym -e, a odmieniamy przymiotnikowo: Carrégo, Carrému, Mériméego, Mériméemu, Mallarmégo, Mallarmému, Blanchégo, Blanchému, Aymégo, Aymému, Debrégo, Debrému, Condégo, Condému. Dodajmy od razu, że – tak jak w wypadku wielu innych nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej, np. utwory Prospera Mérimée, sonet Stéphane'a Mallarmé, rząd Michela Debré itp.



Caruso


WYMOWA [Karuzo]; [o Karuzie]


DEFINICJA Nazwisko włoskie.

INF. GRAMATYCZNE D. Carusa, C. Carusowi, N. Carusem, Msc. o Carusie. • Żeńskie nazwiska tego typu są nieodmienne, np. rozmowa z panią Caruso.


KOMENTARZ Jak widać, włoskie nazwiska zakończone na -o zachowują odmianę

męską – w przeciwieństwie do polskich nazwisk z takim wygłosem (por. Kościuszko – Kościuszki). • Dodajmy, że – tak jak w wypadku wielu nazwisk obcych – przy odmienionym imieniu czy innym określającym rzeczowniku dopuszczalne jest pozostawienie nazwiska w postaci mianownikowej: głos Enrica Caruso.



ceber


DEFINICJA Ceber to 'rodzaj wiadra z drewnianych klepek'.


INF. GRAMATYCZNE D. cebra, Msc. cebrze.


Aby przeczytać tę książkę w całości, kup ją w księgarni www.legimi.com.